Sự thể trên xảy ra sau bảy năm TTCK hoạt động. Giờ đây thay vì bàn về giá cả, ta nên phân tích  rõ hơn về nó trong một tổng thể: người mua bán, cái chợ, và việc cổ phần  hóa.

Người mua bán

Họ là nhà đầu tư  (NĐT), mua bán  chứng khoán  (CK) của nhau trên chợ, sau khi mua của công ty  phát hành bàn ra. NĐT ở ta mua mạnh khi giá lên, và bán nhiều khi giá xuống. Việc này làm giá cả CK lên xuống giống như hình răng cưa. Hơn nữa giá cả ấy lại không phản ánh giá trị  thật của công ty  hay công việc  kinh doanh  của họ mà là giá của tâm lý. Khi mua bán  theo giá này NĐT ít nhìn đến nền tảng của giá cả; họ hùa theo nhau, theo “tâm lý bầy đàn”. Mua bán  theo giá tâm lý thì không ai có thể tiên đoán được và cũng chẳng có cơ quan  nào có thể bảo vệ được họ. Ai có thể bảo vệ được ý nghĩ của người khác? Cho nên những yêu cầu đòi chính quyền  phải bảo vệ NĐT là không đúng.

Trên TTCK VN hiện nay chỉ có hai loại NĐT. Một là người liều lĩnh (speculator) và hai là người cẩn thận. Người sau ít mua bán  vì họ nhìn vào triển vọng kinh doanh  của công ty  phát hành, hưởng cổ tức và khi cần tiền mới bán đi. Nếu cái chợ mà chỉ có những người này thì không còn là chợ nữa vì thiếu người bán, giống như ngân hàng  mà không có người vay tiền. Có những ý kiến mong đợi số NĐT lâu dài này sẽ tăng lên trong năm 2008, tức là mong cho TTCK đìu hiu!

NĐT liều lĩnh mới là những người làm cho cái chợ tấp nập. Họ mua đi bán lại và giúp thị trường  có thanh khoản, lúc nào cũng có hàng và tiền trong chợ. Họ giống như những người vay tiền ở ngân hàng. Ở ta những người này được gọi là “lướt sóng” với ý chê bai (do sự hiểu sai danh từ “speculator” mà ra). Người liều lĩnh, nhờ khả năng tính toán của mình, mua bán  ngược lại với NĐT cẩn thận, gánh chịu rủi ro về giá cả của thị trường; nhờ vậy NĐT cẩn thận được bảo vệ, chứ không phải chính quyền  bảo vệ. Ở các nước phát triển, tập tục tạo nên TTCK chứ không phải chính quyền. Chính quyền  chỉ củng cố TTCK bằng luật lệ để các tập tục được bảo vệ. Ở VN thì cái chợ TTCK được chính quyền  thiết lập.

Cái chợ do chính quyền

Nếu ví TTCK VN như một bàn tay  thì nó đang thiếu hai ngón và một đốt. Một ngón thiếu do bẩm sinh, ấy là không có chi phiếu. Ngón thứ hai  bị cắt: ấy là tập tục vay CK để bán (ta gọi là bán khống). Còn một đốt bị cắt là luật cho công ty  CK tự doanh, nhưng không ràng buộc  họ.

Về ngón thiếu do bẩm sinh, thì Luật hình sự và tập tục ngân hàng  chưa phát triển để có chi phiếu và nó được củng cố. Vì thiếu ngón này nên luật CK buộc NĐT phải đến công ty  CK nộp tiền mua khiến tiền vào công ty  CK nhiều quá, Ngân hàng  Nhà nước  sợ nên buộc từ ngày 1-3 năm nay các NĐT phải nộp tiền cho ngân hàng  (làm được hay không là chuyện khác). Tiền trả ở ngân hàng, mua bán  ở công ty  CK, làm sao để công ty  CK biết NĐT đã trả tiền hay chưa? Đó sẽ là một khó khăn cho công ty  CK. Làm sao để trả tiền vào một giờ thì được mua CK ngay giờ ấy? Lại là một khó khăn cho NĐT. Không giải quyết được hai câu hỏi  này thì hoạt động  của cái chợ bị chậm, nghĩa là bị giảm; vì cái chợ mở cửa không quá tám giờ một ngày.

Ngón thứ hai  bị cắt là vì quan niệm sai về NĐT liều lĩnh. Ta gọi họ là đầu cơ và nhìn họ như một người trong chợ bán nhu yếu phẩm. Họ liều lĩnh chứ không đầu cơ vì CK không phải là nhu yếu phẩm; nó là niềm tin  nên khó đầu cơ lắm. Vì muốn loại bỏ người đầu cơ nên luật CK không cho bán khống. Thật ra, việc vay hàng để bán cũng bị cấm ở Hà Lan  ở những năm 1610 và ở London  năm 1773. Ở Mỹ người ta không cấm, nhưng từ năm 1929 nó bị khép vào khuôn khổ của luật pháp.

Việc mượn hàng để bán xuất phát từ nhu cầu muốn làm giàu của NĐT và họ phải liều lĩnh. Là một nhu cầu nên nó cũng có trên thị trường  mua bán  vàng! Ví dụ giá vàng đang lên, người mua vàng để dành sợ giá sẽ lên nữa, tiền giữ trong tay bị mất giá và đổ xô đi mua. Người liều lĩnh, trái lại, nghĩ giá lên rồi sẽ xuống nên họ vay vàng trong hai tuần để bán ra với giá đang cao. Hai tuần sau, khi phải trả nợ, giá vàng xuống họ mua vào để thanh toán. Vậy là có lời. Còn nếu giá vàng cứ lên, đến hạn trả nợ họ cũng phải mua và chịu lỗ! Mượn hàng để bán trong TTCK cũng giống như vậy.

Luật của ta biến TTCK của niềm tin  trở thành TTCK của hiện vật, “tiền trao cháo múc”. Do vậy NĐT liều lĩnh đúng nghĩa không có. Ta chế ra “người lướt sóng” và mong họ không có nhiều. Cái chợ chỉ có toàn NĐT cẩn thận thì giá cả sẽ lên xuống như hình răng cưa là đương nhiên.

Sang đến đốt ngón tay, đó là việc tự doanh của các công ty  CK. Ở các nước khác, công ty  CK là người tạo ra mua bán, ngay cả trong thị trường  OTC. Họ phải mua vào khi CK xuống giá và bán ra khi giá lên. Ở ta, công ty  CK không bị ràng buộc như thế nên khi giá lên họ tranh mua với NĐT, khi giá xuống họ bán trước NĐT nhờ có nhiều thông tin  hơn! Vậy là hai cái phanh của TTCK để hãm đà giá tăng hay giảm đã bị cắt bỏ. Chính vì vậy giá cả lên xuống như hình răng cưa chứ không phải hình sóng nước. Sóng biển phải lăn tăn mới có nhiều người tắm, sóng cao hay thấp quá người ta sợ.

Các nhà quản lý TTCK ít nhiều đều biết các việc trên nhưng thay vì họ nói ra để bàn luận sâu hơn về bàn tay  thiếu ngón, rồi từ từ sửa chữa, đằng này ngược lại, họ cứ bắt Ngân hàng  Nhà nước... chịu trận! Và Ngân hàng  Nhà nước  tìm cách chống đỡ. Nay họ không giới hạn mức dư nợ cho vay CK 3%; ngân hàng  có thể cho vay bằng 20% vốn điều lệ và phải tăng mức dự phòng rủi ro ở mức 200-250%. Có người bảo... “liều thuốc đắng”!

Việc cổ phần  hóa

Các công ty cổ phần  hóa trước kia đều chuyển đổi trong cảnh tranh sáng (quyết định cổ phần  hóa) tranh tối (bán cổ phiếu). Nhà nước  thấy thiệt vì tài sản  bị đánh giá  thấp, cổ phiếu  bán rẻ, do vậy buộc các công ty cổ phần  hóa phải bán đấu giá. Nơi bán là TTCK, vốn thường bán đấu giá  trái phiếu.

CK có một mệnh giá nhưng nó thay đổi, khi lên cao, khi xuống thấp. Công ty  đem CK đi đấu giá, họ không nói với NĐT rằng: “Đây là một món hàng có giá lên xuống, khi giá lên cao quí vị hưởng, khi giá xuống thấp quí vị lãnh, và có khi quí vị mất trắng nữa đấy”. Trái lại, họ nói: “Đây là CK của đại gia. Ai trả giá cao nhất tôi mới bán! Mua vô! Mại dzô!”. Và NĐT tranh nhau mua, trả giá cao gấp 9, 10 lần! Chỉ có NĐT ở ta mới làm như vậy!

CK không đấu giá  được mà phải định giá. Việc này do người bảo lãnh phát hành quyết định. Công ty  phát hành muốn giá cao để có thặng dư vốn; người bảo lãnh sợ không bán được sau khi đã nhận bán nên họ muốn giá vừa phải. Xem xét kỹ càng tất cả các yếu tố của công ty  phát hành, hai bên định giá. Giá vừa phải, bán hết sớm, người bảo lãnh ăn lời. Còn công ty  phát hành đã được người bảo lãnh trả trước rồi nên an tâm kinh doanh.

Trừ một vài ngân hàng  phải tăng vốn cho đủ tỉ lệ đòi hỏi theo thỏa ước Basel, khi cổ phần  hóa các công ty  không huy động vốn mà chỉ nhờ TTCK đấu giá  hộ. Họ không lưu ký CK tại một công ty  CK nào để cho CK của họ được mua đi bán lại trên TTCK sau này. Thế mà cũng cứ gọi là IPO (nghĩa là phát hành lần đầu tiên, sau đó được mua bán  mãi trên TTCK)! Gọi tên nhầm lẫn, dẫn đến lo sợ nhầm lẫn. Tính chất của việc cổ phần  hóa khác hoàn toàn với việc phát hành CK vốn là để huy động vốn.

Với bàn tay  thiếu ngón như vậy, các cơ quan  quản lý cũng không nên quá lo lắng  khi giá CK xuống. Đừng hi vọng bàn tay  của mình sẽ phát triển và ổn định như bàn tay  đủ năm ngón. NĐT quyết định  mua bán  như thế, chợ lại thiếu cơ chế như vậy, ắt hẳn TTCK phải trồi sụt. Biết như thế thì không nên lo ngại nữa. Nếu lo ngại thì phải chữa bàn tay, làm sao cho nó có đầy đủ ngón, đốt để TTCK VN được phát triển lành mạnh.

Bạn có ý kiến gì về bài viết Thị trường chứng khoán VN: Bàn tay thiếu ngón này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Thị trường chứng khoán VN: Bàn tay thiếu ngón bạn tại đây.