Lich su loai nguoi da ghi nhan co toi 7 nen van minh co dai nhu Ai Cap  co dai, Luong Ha, Maya... Cai con lai cua mot so nen van minh chi con la nhung dong chu trong su sach. Con thanh tri, den dai... da dot ngot bien mat ma nguyen nhan  van chua duoc tim ra.

Cau chuyen ve thanh Troy duoc gan lien voi hai truong ca cua Homer la Iliad va Odyssey va voi than thoai Hy Lap. Trong khi rat nhieu nen van minh co dai de lai di tich vat chat cho hau the thi thanh Troy duoc coi nhu mot cau chuyen trong tri tuong tuong cua nguoi xua. Tren trai dat thoi hien dai khong co dau vet cua buc thanh gan lien voi cuoc chien  tranh bat hu va con ngua go huyen thoai.

The nhung theo nhung nghien cuu  moi day, thanh Troy (thuoc Tho Nhi Ky ngay nay) la co that. Ho khang dinh rang cach day hon 3.000 nam, thanh Troy nam tren mot dinh doi, gan ben cang thong ra bien Aegae (hien cang nay da bi cat vui lap).

Khi nhung nha buon Hy Lap, Italy, Bo Dao Nha  dong thuyen tu bien Aegae toi Bien Den, ho deu dung chan o Troy de tiep te luong thuc va giai tri. Nhung dau tich khao co hoc moi duoc phat hien - manh thuyen va coc sat nam rai rac duoi nhung lop dat cach thanh Troy khoang 4 km - la bang chung cho thay chien thuyen Hy Lap  tung dau o day truoc khi tan cong  thanh, giong nhu loi ke cua Homer trong anh hung ca Iliad.

Vi sao thanh Troy bien mat? Do la cau hoi  ma nhieu the he cac nha khoa hoc  mat cong di tim cau tra loi. Giao su vat ly Amos Nur tai Dai hoc  Stanford, My, noi: “Chung toi tin rang cac tham hoa tu nhien, dac biet la dong dat, da dong vai tro quan trong  trong su mat tich bi an cua nhieu nen van minh”.

Khi nghien cuu  vung phia dong Dia Trung Hai o cuoi thoi ky do dong, Hiep hoi  Dia vat ly My cung cho rang mot tran dong dat  lon co the la thu pham chinh dang sau su bien mat cua nhieu thanh pho  nhu Troy, Mycenae va Knossos. Cac thanh pho  nay da bi quet khoi ban do  the gioi  trong khoang nam 1.225-1.175 truoc Cong nguyen.

Day la nen van hoa co dai nam trong tong the cac nen van minh Song An, phat trien vao khoang tu nam 2.800 den 1.800 truoc Cong nguyen. Theo su sach, no co su phat trien cao ve kinh te, thuong mai, nong nghiep, nghe thuat, chu viet... Hang loat den tho duoc phat hien da chung minh cho su ton tai cua no.

Nhung nen van hoa nay da bien mat, nguyen nhan  cho den nay van chua ro. Gia thuyet  pho bien nhat la nguoi du muc Arian xuat hien va danh chiem. Gia thuyet  thu hai  duoc nhieu nguoi chap nhan, do la su bien doi khi hau. Vao khoang 1.800 nam truoc Cong nguyen, khi hau trong luu vuc song An thay doi, tro nen lanh va kho hon. Song Ghaggra-Hakra tro nen kho can lam bien doi kien tao mang. Nguon nuoc cua he thong  song bi chuyen huong ve dong bang song Hang, dan den su suy tan cua nen van minh Harappa.

Cac thuyet khac cho rang su suy tan cua nen van minh song An co lien quan den su sup do cua vuong quoc nguoi Sumer, hay xung dot quan su  va benh tat.

Giao su Amos Nur va dong nghiep Prasad khi xem xet lich su  dia chan da nhan thay co nhung tran dong dat  tham khoc do xuong vung ven bien gan bien gioi An Do  - Pakistan. Theo gia thuyet  cua ho, mot hoac nhieu chan dong lon co the da lam vo trai dat di chuyen, keo theo viec chan dong chay cua mot con song lon trong vung. Nen san xuat nong nghiep  bi pha huy, cac tran lut nghiem trong xay ra va cuoi cung vui lap cac thanh pho  duoi bun lay.

Do la nen van minh co dac sac duoc nguoi Maya, mot bo toc tho dan chau My, xay dung  tu nam 1.000 truoc Cong nguyen. Nen van minh Maya dat mot trinh do cao ve linh vuc xay dung  nha nuoc  va kien truc, toan hoc, thien van hoc. 

Nhung di tich khao co hoc chung minh, nguoi Maya da phat trien khai niem “so 0” vao nam 357, som hon chau Au  gan 900 nam. Ho xac dinh chinh xac  do dai cua mot nam - thoi gian  trai dat quay het mot vong quanh mat troi - chinh xac  hon rat nhieu bo lich duoc chau Au  su dung vao thoi do. Khong nhung the, ton giao cua nguoi Maya cung rat dac biet vi co su ket hop giua le nghi voi cac chu ky cua vu tru.

Hai thanh pho  Quirigua (Dong Guatemala ngay nay) va Benque Viejo, von la trung tam  van hoa cua nguoi Maya trong thoi ky dinh cao, dot ngot bien mat vao cuoi the ky  thu 9 truoc Cong nguyen.

Nhieu nha su hoc cho rang day la hau qua cua nhung cuoc chien  lien mien, ban dau la ngay trong bo toc nham tranh gianh quyen luc, sau do la voi ke xam lang la de quoc Tay Ban Nha. Nhung ket qua nghien cuu  cua nha dia - vat ly Robert  Kovach lai cho chung ta nguyen nhan  huy diet khac: mot tran dong dat  kinh hoang.

Lich su loai nguoi da ghi nhan co toi 7 nen van minh co dai nhu Ai Cap  co dai, Luong Ha, Maya... Cai con lai cua mot so nen van minh chi con la nhung dong chu trong su sach. Con thanh tri, den dai... da dot ngot bien mat ma nguyen nhan  van chua duoc tim ra.

Cau chuyen ve thanh Troy duoc gan lien voi hai truong ca cua Homer la Iliad va Odyssey va voi than thoai Hy Lap. Trong khi rat nhieu nen van minh co dai de lai di tich vat chat cho hau the thi thanh Troy duoc coi nhu mot cau chuyen trong tri tuong tuong cua nguoi xua. Tren trai dat thoi hien dai khong co dau vet cua buc thanh gan lien voi cuoc chien  tranh bat hu va con ngua go huyen thoai.

The nhung theo nhung nghien cuu  moi day, thanh Troy (thuoc Tho Nhi Ky ngay nay) la co that. Ho khang dinh rang cach day hon 3.000 nam, thanh Troy nam tren mot dinh doi, gan ben cang thong ra bien Aegae (hien cang nay da bi cat vui lap).

Khi nhung nha buon Hy Lap, Italy, Bo Dao Nha  dong thuyen tu bien Aegae toi Bien Den, ho deu dung chan o Troy de tiep te luong thuc va giai tri. Nhung dau tich khao co hoc moi duoc phat hien - manh thuyen va coc sat nam rai rac duoi nhung lop dat cach thanh Troy khoang 4 km - la bang chung cho thay chien thuyen Hy Lap  tung dau o day truoc khi tan cong  thanh, giong nhu loi ke cua Homer trong anh hung ca Iliad.

Vi sao thanh Troy bien mat? Do la cau hoi  ma nhieu the he cac nha khoa hoc  mat cong di tim cau tra loi. Giao su vat ly Amos Nur tai Dai hoc  Stanford, My, noi: “Chung toi tin rang cac tham hoa tu nhien, dac biet la dong dat, da dong vai tro quan trong  trong su mat tich bi an cua nhieu nen van minh”.

Khi nghien cuu  vung phia dong Dia Trung Hai o cuoi thoi ky do dong, Hiep hoi  Dia vat ly My cung cho rang mot tran dong dat  lon co the la thu pham chinh dang sau su bien mat cua nhieu thanh pho  nhu Troy, Mycenae va Knossos. Cac thanh pho  nay da bi quet khoi ban do  the gioi  trong khoang nam 1.225-1.175 truoc Cong nguyen.

Ban co y kien gi ve bai viet Bi an su bien mat cua cac nen van minh co nay? Hay goi suy nghi, binh luan, danh gia, loi khuyen ... cua ban ve bai viet Bi an su bien mat cua cac nen van minh co ban tai day.