Tháng 10/1984, tập san thần kinh học Neurosurgery công bố một nghiên cứu  điều trị bệnh Alzheimer gây chấn động dư luận  Mĩ. Phương pháp điều trị bao gồm việc cấy một cái bơm có chức năng liên tục bơm bethanechol chloride vào não. Chỉ 4 bệnh nhân được điều trị, và kết quả được đánh giá  một cách chủ quan theo cảm nhận của bác sĩ. Ấy thế mà khi đến tay báo chí, phương pháp còn trong vòng thử nghiệm  rất sơ khởi đó trở thành “một sự đột phá trong việc điều trị bệnh Alzheimer”, và “các bác sĩ hi vọng rằng bệnh Alzheimer sẽ được chinh phục  nay mai”!

Khi bản tin được truyền đi, trung tâm  thực hiện nghiên cứu  nhận được 2.600 cú điện thoại  từ bệnh nhân và thân nhân xin được điều trị. Có người thậm chí chở thân nhân đến tận nơi và kí ngay một ngân phiếu 10.000 USD. Nhưng khi thuật điều trị đó được áp dụng cho vài bệnh nhân khác, kết quả hoàn toàn vô dụng, và bản tin trở nên câu chuyện hài hước cho giới y khoa.

Những mâu thuẫn giữa giới truyền thông  và y khoa cũng được ghi nhận qua những kinh nghiệm  như vừa trình bày trên. Giới y khoa không xem ý kiến cá nhân  từ các chuyên gia  là một bằng chứng đáng tin cậy, nhưng giới truyền thông  thì lại rất "chịu nghe" ý kiến của chuyên gia.

Câu hỏi cơ bản nhất trong truyền thông  y tế là làm sao phát hiện, xử lí và chuyển tải một bản tin có liên quan đến công chúng hay phản ảnh được sự quan tâm  chính đáng của công chúng. Nói cách khác, thông tin  nào xứng đáng được xuất hiện trên mặt báo? Định nghĩa này thoạt đầu xem ra đơn giản và chẳng có gì rắc rối, song  vấn đề đặt ra là: Ai là người nên quyết định  thông tin  đó đem lại lợi ích cho đại đa số quần chúng?

Y tế và nghiên cứu  y khoa càng ngày càng tiến đến xu hướng thương mại  hóa. Những khám phá sinh học, những phương pháp chẩn đoán và xét nghiệm đều có thể đem lại một số lợi nhuận  lớn cho trung tâm  nghiên cứu. Xu hướng thương mại  hóa y khoa quan tâm  đến lợi nhuận, và không ai ngạc nhiên  khi có những trung tâm  nghiên cứu  (kể cả viện nghiên cứu  và đại học) sẵn sàng sử dụng hệ thống  truyền thông  đại chúng như là một phương tiện để kiếm lời.

Trong môi trường  cạnh tranh ác liệt giữa các nhóm nghiên cứu  trên thế giới, có người không ngần ngại tung ra những bản tin sai lầm, thậm chí lừa gạt giới phóng viên vốn không am hiểu nghiên cứu  khoa học, để thu hút đầu tư. Một trường hợp tiêu biểu về tình trạng này là bản tin về việc chẩn đoán bệnh Alzheimer bằng gien, mà người cung cấp thông tin  cho báo chí  là một công ti đang phát triển  một kĩ thuật gien đang cần đầu tư.
 

Áp lực thương mại  hóa còn lan  rộng đến các cuộc hội nghị khoa học. Hội nghị khoa học  thường là một diễn đàn  cho các nhà khoa học  trao đổi thông tin  một cách tự do mà không sợ sự xâm nhập của giới truyền thông. Nhưng ngày nay, các hội nghị khoa học  đang có xu hướng biến thành một cuộc tuyên truyền và quảng cáo, nơi mà các nhà khoa học  và các “đại gia” trong ngành dược sử dụng thông tin  để thu hút sự chú ý của các nhà đầu tư.

Gần đây một bản tin làm xôn xao dư luận  không ít vì nó liên quan đến một “khám phá” thuật tiên lượng ai sẽ mắc hay không mắc bệnh Alzheimer. Trong nghiên cứu  này, các nhà khoa học  phân tích  khoảng 120 protein và so sánh biểu thị của các protein này giữa nhóm có bệnh và nhóm không có bệnh, rồi từ đó sử dụng các thuật toán thống kê  để phát triển một mô hình tiên lượng.

Trên báo chí, các nhà nghiên cứu  tuyên bố một cách giật gân rằng họ đã phát triển một xét nghiệm máu đơn giản có tiên đoán bệnh Alzheimer chính xác  đến 90%. Báo chí  trong nước có vẻ thi vị hóa hơn: với một tiêu đề như “Lắng nghe’ tế bào để phát hiện bệnh Alzheimer”. Thật ra, thuật tiên lượng này chưa thể áp dụng rộng rãi vì chưa được xét nghiệm độc lập  ở một quần thể khác. Kinh nghiệm  cho thấy xác suất mà một thuật tiên lượng như thế thành công  trong thực tế lâm sàng chỉ 1 phần ngàn.

Nhưng một điều quan trọng  mà các bản tin báo chí  không nhắc đến là Tiến sĩ Tony Wyss-Coray (người chủ trì công trình nghiên cứu) cũng chính là giám đốc  công ti mà ông mới thành lập chuyên phân tích  protein để tiên đoán bệnh Alzheimer, và ông đang cần thu hút nhà đầu tư. Do đó, đằng sau mỗi "khám phá" còn có khá nhiều mối liên hệ kinh tế  mà phóng viên cần phải xem xét.

Vấn đề trở nên phức tạp khi một số nhà nghiên cứu, vì lí do thương mại  hay vội vã, ra thông cáo báo chí  ngay tại các hội nghị trong khi kết quả nghiên cứu  chưa được chấp nhận công bố trên một tập san khoa học. Đây là một việc làm  không đúng với Qui ước Ingelfinger, và không được giới y khoa tán thành. Nhưng cũng có phóng viên do thiếu kinh nghiệm  lại bị thu hút vào những thông cáo báo chí  như thế, và hệ quả là một số “khám phá”, “phát hiện”, “đột phá”... được xuất hiện trên báo đại chúng gây ra nhiều nhầm lẫn đáng tiếc, có khi khôi hài đến mức cười ra nước mắt.

Trong khoa học, dữ liệu  thực tế đóng vai trò quan trọng  nhất. Nhưng dữ liệu  khoa học  được thu thập từ những mô hình nghiên cứu  khác nhau, và giá trị  của chúng cũng tùy thuộc vào các mô hình này. Ngoài ra, cùng một dữ liệu  thực tế nhưng tác giả  bài báo khoa học  có nhiều cách thể hiện dữ liệu  đó, và có thể gây hiểu lầm cho người đọc. Người phóng viên, do đó, phải phân biệt được các mô hình nghiên cứu, phải phân tích  điểm mạnh và yếu của từng mô hình nghiên cứu, phải diễn giải dữ liệu  một cách chính xác…

Những kĩ năng này chỉ có thể tiếp thu qua các khóa học về dịch tễ học và thống kê  học. Do đó, theo tôi, các phóng viên chuyên viết về khoa học  và y học, ngoài các kĩ năng cần thiết về truyền thông, cần phải trang bị cho mình các kĩ năng cơ bản về thống kê  học và dịch tễ học. Tất nhiên, tôi không có muốn nói chỉ có bác sĩ hay nhà dịch tễ học mới viết được những bài báo y tế tốt, nhưng chỉ muốn nói rằng phóng viên không có những kĩ năng khoa học  trên thì rất khó hiểu và do đó, khó có thể chuyển tải một cách chính xác  các thông tin  y học.  

Diễn giải sai kết quả nghiên cứu.

Tháng 7 năm 2007, một số báo phương Tây đưa tin bưởi có liên quan đến ung thư vú (“Grapefruit linked to breast cancer”), và bản tin gây chấn động thế giới  này được báo chí  Việt Nam  dịch lại với những tiêu đề khá giật gân, như “Phụ nữ sẽ bị ung thư vú vì ăn bưởi?” hay “Phụ ăn bưởi có nguy cơ bị ung thư”… Chỉ vài ngày sau khi bản tin được truyền đi, giá bưởi giảm từ 8.000-10.000 đồng/kg xuống còn 1.000 đồng/kg, và gây thiệt hại không ít cho nhiều nông dân  sản xuất và doanh nghiệp  phân phối bưởi. Người viết bài này đã có dịp đọc bài báo khoa học  gốc, và có ý kiến rằng bưởi không gây ung thư vú. Tiếp theo đó, Bộ Thông tin  và Truyền thông  xử phạt hành chính các báo Khuyến học, Dân trí, Thanh Niên, Netnam, và Khoa học  phổ thông.

Vấn đề nguồn gốc thông tin 

Câu chuyện về vắc-xin viêm gan trong năm 2007  là một bài học quí báu cho việc kiểm tra nguồn gốc thông tin. Khởi đầu  là 4 trường hợp trẻ em  mới sinh bị tử vong sau khi tiêm vắcxin ngừa viêm gan B làm cho nhiều người chất vấn chính sách này. Một số báo chí  bắt đầu đặt câu hỏi  về hiệu quả và an toàn của vắc-xin.

Một bài báo trên Tuổi Trẻ  với tựa đề khá giật gân “Hàng trăm ca tử vong sau khi tiêm văcxin viêm gan B ở Mỹ”, mà trong đó tác giả  thông tin  trên website  của ông Joseph Mercola ở bang Illinois  (Mĩ), một bác sĩ vật lí trị liệu (osteopathic doctor) có nhiều ý kiến “phi chính thống” và nổi tiếng chống đối các chương trình  tiêm chủng ngừa. Ông Mercola đã bị các cơ quan  y tế Mĩ cảnh cáo  vài lần về việc đưa tin … sai lạc. Người viết bài này có nêu vấn đề thông tin, và bài báo trên đã được rút xuống.

Mắm tôm là... nguyên nhân  bộc phát dịch tả 

Bệnh tiêu chảy và tả bộc phát ở một số tỉnh phía Bắc vào cuối tháng 10/2007. Các quan chức y tế tuyên bố rằng qua nghiên cứu  họ đã đi đến kết luận rằng mắm tôm là nguyên nhân  của sự bộc phát bệnh. Tuy nhiên, “nghiên cứu” mà các quan chức tuyên bố thật ra chưa bao giờ được công bố trên một tập san có bình duyệt trước khi họ thông báo  với báo chí. Đó là một cách làm việc  thiếu tính khoa học. Cố nhiên, sau nhiều tuần điều tra và phân tích, mắm tôm được xác định không phải là nguyên nhân  của nạn dịch tiêu chảy vừa qua.

Bạn có ý kiến gì về bài viết Tin khoa học: Dễ giật gân nên đừng đưa sai! này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Tin khoa học: Dễ giật gân nên đừng đưa sai! bạn tại đây.