Vậy trong đờisống bình thường, các nhà văn sống thế nào, viết và bán văn thế nào?Mang theo sự tò mò này, cuối năm, Sài gòn  tiếp thị  có cuộc trò chuyệnnhỏ tại Hà Nội với các nhà văn Trung Trung Đỉnh, Nguyễn Huy Thiệp, BảoNinh và Nguyễn Việt Hà. Thêm Nguyễn Ngọc Tư góp vào cuộc trò chuyện từCà Mau qua điện thoại. Không có câu hỏi  đặt trước, cuộc trò chuyện chỉmột gợi ý chung là chuyện đời, chuyện văn

NguyễnHuy Thiệp: Nghe thì dễ, nhưng cũng khó. Vì văn chương nước mình nóchẳng ra cái kiểu gì. Giai đoạn dài văn chương được xem là một nhiệm vụcông tác (chữ đúng của anh Thiệp: nó bị chính trị hoá). Thực ra thì vănchương nó cũng là một nghề bình thường trong xã hội. Tôi có một kỷniệm. Mấy năm trước tôi sang Mỹ, nhân một nhà xuất bản (NXB) ở New Yorkin cuốn sách  của tôi, cũng là nơi đã in sách của anh Bảo Ninh. Ông phótổng biên tập của NXB này đã hỏi tôi rằng mỗi năm tôi viết mấy cuốnsách và tôi đang theo đuổi đề tài gì? Thật ngỡ ngàng. Bên ấy văn lànghề, nghề để sống, anh A chuyên viết chuyện trinh thám, anh B làchuyện ái tình, chị C là chuyện xã hội… Tôi nói, theo cách thức ấy thìtôi là nhà văn amateur, loại nhà văn đi câu ấy mà…

Bảo Ninh: Nhưng trước 1945 các nhà văn ở ta cũng đã cày bừa…

NguyễnViệt Hà: Nhưng đấy là chuyện trước 1945. Ở đây anh Đỉnh, anh Thiệp lớntuổi hơn, đến anh Bảo Ninh, tôi nhỏ nhất. Tụi mình hơn kém nhau đếnmười mấy tuổi, nhưng thực ra thì cùng một thời đoạn cả. Chẳng ai thấythị trường văn chương là cái gì.

NguyễnHuy Thiệp: Kinh tế  thị trường  thì người ta nói mãi gần 20 năm nay, màmấy ai nói tới thị trường  văn chương. Cả nhà văn, cả giới chính trị.Chả nghe ai cấm mà vẫn cứ kỵ. Theo tôi kinh tế  thị trường  có sự trắngtrợn, nhưng có sự sòng phẳng của nó. Viết văn là thiết tha với lòngnhân đạo, sự tử tế. Nhưng nói nghề văn là một nghề kiếm sống cũng chẳngcó gì xấu hổ. Chẳng thế mà cái chữ “đồng tiền” của ông Marx, nếu dịchđúng thì nó là chữ “giá trị”.

TrungTrung Đỉnh: Nói thật, tôi viết văn cũng mấy chục năm, nhưng bây giờ nếuhỏi tôi sống bằng gì, tôi cũng không biết. Lương lính trước đây cũngkhông đủ sống (khi rời tạp chí  Văn nghệ  quân đội, 2004, Trung TrungĐỉnh là đại tá). Lần lãnh nhuận bút nhiều nhất là cuốn sách  đầu tiên,khoảng đầu những năm 80, tôi mua được cho mình cái áo lông Đức, lúc đóchưa có vợ con. Cả cuốn Lạc rừng in đi in lại đến mười hai lần, họ đưabao nhiêu tiền thì mình cảm ơn bấy nhiêu.

NguyễnViệt Hà: Đầu năm 2006 có người, tạm gọi là đầu nậu đi, muốn in lại haicuốn Cơ hội của Chúa và Khải huyền muộn. Họ nói sẽ trả từng này. Tôi làthằng bạo mồm nên có hỏi họ trả thế là dựa vào cái gì? Họ nói trả 12%trên giá bìa nhân với số in 2.000 cuốn. Nghe nói trả thế cũng là cao.Nhưng cũng chỉ nói mồm rồi đưa một cục. Họ in bao nhiêu mình cũng khôngsao biết. Anh Thiệp với anh Bảo Ninh có in ở nước ngoài, chẳng biếtcách họ làm ra sao?

BảoNinh: Các nước bên ấy họ có người đại diện cho nhà văn trong các thươngthuyết xuất bản. Trường hợp của tôi là những người đại diện tự nguyện.

Nguyễn Việt Hà: Ở ta bây giờ, nếu chưa có những người như thế thì đúng ra hội Nhà văn phải có vai trò đại diện.

Nguyễn Huy Thiệp: Nhưng trong cái hội đông đúc ấy của ta, có mấy người bán văn mà sống đâu…

Được hỏi là người có tiếng bán được văn, thu nhập  ấy với Nguyễn Ngọc Tư có đủ sống?

NguyễnNgọc Tư: Tôi nghĩ mình biết đủ là đủ. Và đã từng thấy đủ. Nhưng bỗngmột ngày tôi phát hiện ra chữ sống không chỉ là những bữa cơm sáng, cơmchiều. Sống còn là những cuốn sách, những chuyến đi rong ruổi khắp đấtnước mình, sống là một mảnh sân để nhìn trăng lên, một khoảng vườn đểtrồng những cây trái có hoa màu tím mà tôi thích. Bỗng dưng ý nghĩ đólàm tôi thấy... thiếu.

Nguyễn Ngọc Tư có được ra giá khi bán văn mình?

Nguyễn Ngọc Tư: Tôi hình như không biết  là mình có cái quyền “được ra giá”.

Nguyễn Huy Thiệp: Cái cô Tư này chọn cách nói sau là khôn.

(Tất cả cùng cười)

TrungTrung Đỉnh: Thú thật trong đời sống lúc nào tôi cũng thấy cần tiền. Đôilúc là bí tiền. Có lần một người ở Sài Gòn, tạm gọi như Việt Hà là đầunậu, ra vé máy bay để tôi vào, thuê khách sạn  cho ở rồi đem tới một bộphim Hàn Quốc  chiếu cho tôi xem, hồi ấy khoảng cuối thập niên 80, chỉcần tôi viết một cuốn truyện Việt na ná như cái cốt truyện ấy. Viết tạikhách sạn ấy, bao lâu họ cũng sẽ nuôi. Nhưng nặn óc mãi chỉ viết đượcvài mươi trang thì tôi chuồn. Những cuốn sách  của mình nó phải ở trongmáu thịt của mình thì mới có. Dù chưa có nhuận bút cuốn sách  nào củatôi làm cho đời sống gia đình  sáng sủa ra, nhưng có sách là vui, nhuậnbút nhiều tí càng vui. Và hình như trong mắt vợ mình, mình cũng hayhơn.

NguyễnViệt Hà: Chuyện này thì vợ các nhà văn Việt Nam  quả đúng là vĩ đại.Dường như làm vợ nhà văn họ cũng có chút tự hào, tự hào ra sao thìkhông nói được. Và lòng vị tha của họ cũng “bao la” hơn, nếu ta có mắc“khuyết điểm người đời”. Nhưng ngoài vợ, nhà văn cũng cần có thêm ngườimà tôi tạm gọi là ân chứng. Không chỉ có ông Bá Nha mới cần có ông TửKỳ…

NguyễnHuy Thiệp: Người ân chứng mà Việt Hà nói, theo tôi trước hết là mộtngười biên tập có con mắt xanh, đủ hiểu, đủ chia sẻ, đủ gượng nhẹ và làmột tỉnh táo viên thật sự của nhà văn. Cái người ân chứng này mà dở sẽkhông làm hại gì được những nhà văn đã định hình, nhưng sẽ làm lạchướng, làm thui chột, cả làm tha hoá những mầm mống văn chương. Và mộtngười ân chứng thứ hai, đó là một nhà làm xuất bản muốn đem văn chươngđến cho người đọc và biết yêu nhà văn.

Nguyễn Việt Hà: Tiếc thay, tôi thấy nước mình hiện chỉ có nhà văn ân chứng cho nhà văn.

Trung Trung Đỉnh: Tôi làm xuất bản nên tôi rất thấm thía…

BảoNinh: Có người hay hỏi tôi về tự do sáng tác. Tôi nói cũng chẳng thấyvấn đề gì. Nhưng họ có những ví dụ làm mình khó nói. Có lẽ tự do sángtác không chỉ trong tư tưởng, không chỉ nhà văn được viết thong thả cáiphần người của cuộc đời, mà nó còn bao hàm một môi trường  xã hội  để nhàvăn hành nghề. Nói theo báo SGTT, thì đó là một thị trường  văn chươngcũng được.

NguyễnHuy Thiệp: Nói nôm na: mặt trời, trăng, sao, các thiên hà là bài thơcủa vũ trụ; biển, rừng, sông, núi, những lâu đài  đó là bài thơ của mặtđất; văn chương là bài thơ của con người. Không thế mà tôi nhớ ôngNerhu có lần nói đại ý: nhìn vào sự tự do của nhà văn, người ta nhận ramức độ tự do của một đất nước.

Từ Cà Mau, Nguyễn Ngọc Tư trả lời câu hỏi: Hiện nước ta đã có một “chợ văn” bình thuờng hay chưa?

NguyễnNgọc Tư: Có lần tôi thấy người ta vẽ hí hoạ tôi bưng rổ... sách đi bán.Nhưng tôi chưa bao giờ đi tới cái gọi là “chợ văn”. Tôi ngồi cú rủ ởmảnh đất của mình đợi ai đó ngang qua, ai đó ghé vô, hỏi thăm, nói muabao nhiêu thì tôi bán bấy nhiêu...

Nguyễn Huy Thiệp: Cái cô Tư này đúng là khôn thật!

(Tất cả cùng cười)

Bạn có ý kiến gì về bài viết Sản xuất mà chưa biết chợ này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Sản xuất mà chưa biết chợ bạn tại đây.