Từ vụ Harry Potter

Ngay sau khi tập 7 Harry Potter được xuất bản, đã có một cuộc đua dịch lại truyện này sang các thứ tiếng khác nhau trên mạng.

Tại Trung Quốc, 12 bản dịch khác nhau xuất hiện. Có những bản dịch xuất hiện chỉ vài ngày sau khi bản tiếng Anh  ra mắt. Nhiều fan hâm mộ tại Chile cũng chia nhau dịch cuốn truyện ra tiếng Tây Ban Nha. Một thiếu niên dịch truyên này ở Pháp đã bị bắt, tuy nhiên sau đó được thả ra với lời cảnh cáo  không phát tán…

Không riêng gì NXB Trẻ của Việt Nam  mà rất nhiều NXB khác trên thế giới, như Pháp, Trung Quốc,… đã ký mua bản quyền  độc quyền  cuốn truyện ăn khách này đều tỏ ra tức giận.

Một điều thoạt nhìn có vẻ khá hài hước là trong khi các nhà xuất bản làm rầm rĩ về việc bản quyền  thì chính tác giả  lại tỏ ra rất thờ ơ.

Đại diện của J.K. Rowling, tác giả  bộ truyện này, đã nhiều lần tuyên bố họ không thể và không có ý định ngăn cản bạn đọc dịch truyện Harry Potter vì động cơ thưởng thức riêng tư, nếu như các bản dịch không được công bố rộng rãi cho công chúng. Rõ ràng đây chỉ là một cách nói khéo rằng tuy không nói là ủng hộ, thì tác giả  cũng đồng thời tỏ rất rõ lập trường đứng ngoài cuộc tranh chấp  giữa các fan cuồng nhiệt của bộ truyện và NXB.

Rõ ràng, đại diện của nữ nhà văn này thừa biết sẽ chẳng có lợi lộc gì nếu chẳng may làm mất cảm tình của những fan hâm mộ cuốn sách. Mà công chúng đỏng đảnh thì chẳng thế nào đoán trước được hậu quả, và thực sự phiền toái nếu đột nhiên có một chiến dịch  tẩy chay tác phẩm  của bà.

... đến âm nhạc  số

Vấn đề hoàn toàn tương tự khi bước sang địa hạt âm nhạc. Cho đến giờ, những nguời đấu tranh mạnh nhất trong việc đòi bản quyền  các bản nhạc trên mạng lại hiếm khi là ca sĩ, nhạc sĩ  mà xem ra đều là những đại diện của công nghiệp  ghi âm

Hơn nữa, các tác giả  hay ca sĩ  có lý khi hoài nghi sự xâm phạm của internet  với tác quyền của họ. Xét cho cùng, không gì có sức lan  tỏa nhanh và tạo ra fan hâm mộ hiệu quả bằng internet. Mà việc tác phẩm  của mình tiếp cận được rộng rãi công chúng xét cho cùng cũng là mong muốn của tất cả những người làm nghệ thuật.

So với các nhà văn, các ca sĩ  còn cẩn thận với các fan hâm mộ hơn nhiều, vì hơn ai hết, họ hiểu các fan đóng một phần quan trọng  trong sự nghiệp  của mình.

Những nhà sản xuất  tại sao lại tức giận?

Về cơ bản, các nhà xuất bản hay các hãng ghi âm cho rằng, việc phân phối tự do nội dung  trên mạng đã tước đi một phần lợi nhuận  của họ từ những người lẽ ra đã mua sản phẩm  của họ nếu chúng không xuất hiện trên mạng.

Thực ra cũng khó mà chứng minh được một người xem  bản “mềm” Harry Potter trên mạng rồi sẽ không có nhu cầu mua bản in Harry Potter nữa. Hoặc chí ít cũng có cơ sở để tin rằng số người bị mê hoặc với nội dung  truyện từ việc đọc bản mềm mà quyết định  mua bản cứng cũng đông chẳng kém những người không mua.

Trừ phi anh ta không đủ tiền mua hoặc anh ta thực sự không có nhu cầu đọc sách. Cả hai trường hợp thì đằng nào anh ta cũng sẽ không mua Harry Potter, và như vậy là nhờ có internet  mà tác giả  K.Rowling có thêm một độc giả.

Rất khó để chứng minh rằng nếu không tiêu dùng các sản phẩm  truyện/nhạc trên mạng internet  thì người ta sẽ chuyển qua tiêu dùng các sản phẩm  này trong những dạng thông thường của nó. Có cả một hệ thống  rào cản từ việc quảng bá, phân phối những sản phẩm  này cho đến quyết định  sử dụng.

Có một khả năng khác là sự phân phối qua mạng thực tế đã mở rộng thị trường  những người tiêu dùng nhu câu nghe/đọc.

Trên thực tế, các nhà xuất bản và các hãng ghi đĩa tức giận vì một nguyên nhân  khác. Với việc phân phối các sản phẩm  trên một môi trường  mới và tự do sao chép, các nhà xuất bản mất đi vị thế độc quyền  của họ trong việc phân phối các tác phẩm  đến công chúng, theo cả hai chiều: với độc giả và với tác giả.

Việc người tiêu dùng có thêm lựa chọn tiêu dùng khác sẽ không cho phép các nhà sản xuất  nội dung  nâng giá lên quá cao. Việc tác giả/ca sĩ có thêm một kênh phát hành khác cũng mang đến nguy cơ các nhà sản xuất  không được trả cho họ quá thấp - đặc biệt với những tác giả/ ca sĩ  không thuộc loại quá ăn khách.

Với lĩnh vực âm nhạc  thì sự khác biệt  có tinh tế hơn. Sự ra đời của các loại máy nghe nhạc, các loại điện thoại  di động thông minh  thực sự đã tạo ra một lớp người nghe với nhu cầu mới, quay lưng với các đĩa nhạc truyền thống. Rõ ràng mang theo một chiếc iPod hay một chiếc máy nghe nhạc mp3  nhỏ xinh của Sony  có thể chứa được vài nghìn bài hát  thì dễ chịu hơn nhiều so với việc phải kè kè chiếc máy nghe đĩa to tướng trước kia, mà cho dù người ta đã làm nó nhỏ đến mức tối đa thì vẫn phải nhỉnh hơn chiếc đĩa.

Đâm ra nền kinh doanh  âm nhạc  thế giới  có thể sẽ phải đứng giữa hai lựa chọn: hoặc loại bỏ hết iPod, hoặc trong chừng mực nào đó, lờ đi cái thứ gọi là “bản quyền”

Bản quyền bảo vệ người giàu hay người nghèo

Những quy định  ngặt nghèo về bản quyền, trên thực tế là không bảo vệ hoặc không nhất thiết bảo vệ quyền lợi của tác giả  mà đúng ra nó bảo vệ lợi nhuận  của người phân phối. Về cơ bản đó là một công cụ bảo hộ hai mặt. Một mặt nó khuyến khích và tạo động lực cho các nhà xuất bản/ghi âm phân phối tác phẩm  đến công chúng. Mặt khác, chính nó cũng giới hạn khả năng phân phối tự do ra khắp xã hội  thông qua việc cầm sao chép.

Bhawati, Stiglizt, những kinh tế  gia hàng đầu về toàn cầu  hóa, từng lớn tiếng đòi phải đưa luật sở hữu trí tuệ ra khỏi các điều khoản thỏa thuận của WTO. Là những nhà kinh tế, hai nhà khoa học  này hiểu rõ bản chất  bảo hộ của luật bản quyền.

Việc cố gắng  sử dụng các biện pháp hạn chế các hình thức phân phối, sao chép trên thực tế là một sự thỏa hiệp của việc gia tăng lợi ích xã hội  với lợi nhuận  của nhóm kinh doanh  các sản phẩm  này (nhà xuất bản, hãng ghi đĩa) để họ phân phối tác phẩm  ra công chúng. Ít nhất trong quá khứ, đây là hình thức chuyển tải duy nhất nội dung  đến bạn đọc.

Jonathan Pincus, kinh tế  gia trưởng của Chương trình  phát triển Liên hiệp quốc tại Việt Nam  có nhận xét  rằng “Không có nước giàu nào trả tiền sở hữu trí tuệ khi họ bắt đầu công nghiệp  hoá. Nhật Bản  thì nhập khẩu  và sao chép công nghệ  của Đức. Hàn Quốc  thì nhập và chép công nghệ  của Nhật. Mỹ thì nổi tiếng là “cóp” ý tưởng của Anh khi mới lập quốc, và bây giờ họ muốn các nước đang công nghiệp  hoá phải chi tiền. Điều đó sẽ vô cùng đắt và ngăn cản Việt Nam  tiếp cận công nghệ. Nhưng Mỹ rất chú ý bảo vệ sở hữu trí tuệ vì những công ty  lớn của họ đang kiếm lãi từ đó”

Như vậy bản quyền  không tốt và cũng không xấu. Đơn giản là nên đặt nó nằm ngoài phạm trù đạo đức mà nhìn nhận nó như một công cụ bảo vệ của một mô hình kinh doanh.

Cần một mô hình kinh doanh  mới

Trong khi sự tranh cãi  về mức phí bản quyền  tập trung vào giá của từng bài hát, có vẻ như những người lên tiếng cho bản quyền  quên mất rằng lợi nhuận  thu được không chỉ phụ thuộc vào giá mà còn phụ thuộc vào số lượng  người chi tiền.

Mức phí quá cao sẽ thu hẹp kích thước  thị trường  của tác phẩm. Trong trường hợp này tổng lợi ích xã hội  sẽ suy giảm trên mọi phương diện. Tổng lợi nhuận  thu được cũng xsẽ đồng thời giảm cùng với sức lan  tỏa của tác phẩm.

Từ phía khác, những nhà cung cấp  nội dung  có lẽ cũng cần suy nghĩ về một mô hình kinh doanh  mới tương thích với môi trường  kinh doanh  đặc thù này. Thách thức đặt ra là một mắt mô hình đưa ra vẫn phải chấp nhận sự phát triển của internet  và các thiết bị kỹ thuật  số, mặt khác phải có cơ chế tạo ra đựơc nguồn thu cho các tác giả, ca sĩ…

Sẽ là vô nghĩa khi chống lại thực tại. Mà thực tại của ngành kinh doanh  nội dung  là không gian số hóa: internet, điện thoai di dộng… Lịch sử  kinh doanh  nội dung  hẳn sẽ còn phải nhắc đi nhắc lại lời xin lỗi muộn màng tuy dũng cảm của ông chủ Warner Music  khi đã bỏ qua những nhu cầu có thật của người dùng  Internet.

Cần sớm gạt bỏ những thành kiến (conventional wisdom) về vấn đề đạo đức của bản quyền, và trả nó về đúng phạm trù kinh doanh. Cần những nghiên cứu  và cái nhìn thấu đáo, những hội thảo chuyên ngành  để cân bằng quyền lợi các bên, trên nguyên tắc chung tổng lợi ích xã hội  phải tăng.

Bạn có ý kiến gì về bài viết Bản quyền trên mạng: Đi tìm nguyên nhân cơn giận dữ này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Bản quyền trên mạng: Đi tìm nguyên nhân cơn giận dữ bạn tại đây.