Các bệnh do thiếu dinh dưỡng - Bản có dấu.
Cac benh do thieu dinh duong - Bản không dấu.

Thiếu một trong các chất nàycó thể gây ra nhiều bệnh tật, như bệnh scobut do thiếu vitamin C đã lấyđi sinh mạng 100 trong số 160 thủy thủ theo Vasco de Gama tìm đườngsang phương Đông, viêm da pellagre hay gặp ở các vùng ăn toàn bắp dothiếu vitamin PP, bệnh tê phù do thiếu vitamin B1... Người ta gọi đó làcác bệnh thiếu dinh dưỡng đặc hiệu, nghĩa là nguyên nhân  chủ yếu là dothiếu một thành phần dinh dưỡng nào đó.

Nhờáp dụng kiến thức  dinh dưỡng vào chăm sóc sức khỏe, nhiều loại bệnh đãđược đẩy lùi về quá khứ. Tuy vậy ở các nước nghèo vẫn còn nổi trội cácvấn đề sức khỏe  do thiếu dinh dưỡng, bệnh thiếu dinh dưỡng quan trọngnhất hiện nay là thiếu protein năng lượng, thiếu vitamin A và bệnh khômắt, thiếu máu dinh dưỡng, thiếu iod và bệnh bướu cổ. Các đặc điểm vềtình trạng dinh dưỡng là những chỉ tiêu quan trọng  để đánh giá  tìnhtrạng sức khỏe  và phát triển của một cộng đồng.

Dinh dưỡng là một trong những nhân tố có ảnh hưởng rất lớn đến các dạng  rối loạn thường gặp.

Đóivà các bệnh thiếu dinh dưỡng hiển nhiên là đặc điểm của các nước nghèo,nhưng liệu các nước đã “no”, dư thừa về thực phẩm  thì vấn đề về dinhdưỡng có gì đáng quan tâm  nữa không? Các thống kê  về dịch tễ học sosánh ở từng nước trong các thời kỳ khác nhau và so sánh các quần thể dicư từ vùng này sang vùng khác cho thấy, mô hình bệnh tật thay đổi theolối sống và cách ăn uống. Ở các nước giàu, tỷ lệ tử vong do bệnh timmạch, ung thư, tiểu đường tăng lên. Bệnh béo phì chiếm 20 - 40% số dântrưởng thành ở nhiều nước phát triển, là nguy cơ quan trọng  của nhiềubệnh khác.

Nhưvậy cả thiếu ăn lẫn thừa ăn (thừa về số lượng  và thiếu về chất lượng)đều có thể gây bệnh. Một chế độ ăn cân đối, hợp lý là cần thiết cho conngười sống lâu và khỏe mạnh.

Thiếu dinh dưỡng protein năng lượng

Thiếudinh dưỡng protein năng lượng là loại thiếu dinh dưỡng quan trọng  nhấtở trẻ em, với biểu hiện lâm sàng là tình trạng chậm lớn và hay đi kèmvới các bệnh  nhiễm khuẩn. Vấn đề này thường xảy ra do:

- Chế độ ăn thiếu về số lượng  và chất lượng.

- Tình trạng nhiễm khuẩn, đặc biệt là các bệnh đường ruột, sởi và viêm đường hô hấp cấp dẫn đến giảm ngon miệng và giảm hấp thu.

Suydinh dưỡng thể còm Marasmus là thể thiếu dinh dưỡng nặng hay gặp nhất.Đó là hậu quả của chế độ ăn thiếu cả nhiệt lượng lẫn protein do cai sữasớm hoặc ăn bổ sung không hợp lý. Tình trạng vệ sinh kém gây tiêu chảy,trẻ ăn càng kém và vòng lẩn quẩn bệnh lý  bắtđầu. Kwashiorkor ít gặp hơn Marasmus, thường là do chế độ ăn quá nghèovề protein nhưng carbohydrat tạm đủ (chế độ ăn chủ yếu dựa vào khoaisắn). Ngoài ra còn có thể phối hợp Marasmus - Kwashiorkor.

Suy dinh dưỡng bắt đầu từ biểu hiện chậm lớn cho đến các thể nặng là  Marasmusvà Kwashiorkor. Trong hoạt động  chăm sóc sức khỏe  ban đầu, việc nhậnbiết các thể nhẹ và vừa có ý nghĩa quan trọng  đặc biệt. Trong điều kiệnthực hành, người ta chủ yếu dựa vào các chỉ tiêu nhân trắc (cân nặngtheo tuổi, chiều cao theo tuổi, cân nặng theo chiều cao, vòng cánh tay)để phân loại tình trạng suy dinh dưỡng. Khi đo vòng cánh tay cần sờ nắnđể đánh giá  tình trạng lớp mỡ dưới da.

Ởcộng đồng, cách phân loại thông dụng nhất trước đây do Gomez F. đưa ratừ năm 1956, dựa vào cân nặng theo tuổi quy ra phần trăm của cân nặngchuẩn. Thiếu dinh dưỡng độ 1 tương ứng 75 - 90% của cân nặng chuẩn.Thiếu dinh dưỡng độ 2 tương ứng 60 - 75%. Cách phân loại của Gomez F.đơn giản nhưng không phân biệt được thiếu dinh dưỡng mới xảy ra hay đãlâu.

Đểkhắc phục nhược điểm đó, Waterlow J.C. đề nghị cách phân loại như sau:thiếu dinh dưỡng thể gầy còm (tức là hiện đang thiếu dinh dưỡng) biểuhiện bằng cân  nặng theo chiều cao, thấp so vớichuẩn, thiếu dinh dưỡng thể còi cọc (tức là thiếu dinh dưỡng trườngdiễn) dựa vào chiều cao theo tuổi thấp so với chuẩn. Theo khuyến nghịcủa Tổ chức y tế thế giới, các chỉ tiêu thường dùng để đánh giá  tìnhtrạng dinh dưỡng là cân nặng theo tuổi và cân nặng theo chiều cao.

Tỷlệ trẻ sơ sinh có cân nặng thấp (dưới 2.500 g) là chỉ tiêu có ý nghĩavề tình trạng dinh dưỡng của người mẹ, sự chăm sóc của người mẹ trongthời kỳ mang thai. Những trẻ sơ sinh có cân nặng thấp thường có nguy cơtử vong cao, dễ bị bệnh và suy dinh dưỡng.

Thiếu vitamin A và bệnh khô mắt

Các chỉ tiêu sau được Tổ chức y tế thế giới  (1981) khuyến nghị sử dụng để nhận định sức khỏe cộng đồng  khi thiếu vitamin A:

- Quáng gà (trẻ 24 - 71 tháng): trên 1%.

- Vệt bitot: trên 0,5%.

- Khô, loét, nhũn giác mạc: trên 0,01%.

- Sẹo giác mạc: trên 0,05%.

- Hàm lượng vitamin A trong huyết thanh dưới 10 mcg/ml: trên 5%.

Hầuhết các trường hợp khô nhuyễn giác mạc hoạt tính thấy ở nhóm tuổi từ 12- 36 tháng. Nhóm tuổi 25 - 36 tháng mắc bệnh nhiều nhất với các biểuhiện lâm sàng nặng nhất. Thiếu vitamin A liên quan chặt chẽ với suydinh dưỡng, các tổn thương hoạt tính ở mắt thường gặp ở trẻ suy dinhdưỡng nặng.

Thiếu máu dinh dưỡng

Thiếumáu dinh dưỡng là một vấn đề sức khỏe cộng đồng  quan trọng  ở Việt Nam,nhưng các số liệu về tỷ lệ mắc bệnh và các nhân tố nguy cơ vẫn chưa đầyđủ.

Các kết quả nghiên cứu  cho thấy tỷ lệ thiếu máu cao nhất ở trẻ em  6 - 24 tháng và phụ nữ  có thai.

Thiếu iod và bệnh bướu cổ

Khithiếu iod trong khẩu phần, sự tạo thành hormon tyrosin bị giảm sút. Đểbù trừ vào thiếu hụt đó, tuyến giáp trạng dưới sự kích thích của hormontuyến yên phải sử dụng có hiệu quả hơn nguồn iod đang có và phì to dần.Trong phần lớn trường hợp, sự phì to tuyến giáp trạng biểu hiện một cơchế bù trừ nên chức phận của nó vẫn duy trì được bình thường. Tuy vậynếu tình trạng thiếu iod quá trầm trọng thì có thể xuất hiện thiểu năngtuyến giáp. Vấn đề nghiêm trọng nhất của thiếu iod là ảnh hưởng đến sựphát triển của bào thai. Nếu chế độ ăn thời kỳ có thai nghèo iod có thểảnh hưởng đến năng lực  trí tuệ của đứa trẻ sau này.

Đểđánh giá tình trạng thiếu iod, người ta dựa vào hai chỉ số cơ bản theokhuyến nghị của Tổ chức y tế thế giới  và Tổ chức phòng chống các rốiloạn do thiếu iod là:

lTỷ lệ bướu cổ ở lứa tuổi học sinh  6 - 12 tuổi trên 5% theo các mức như sau:

- Thiếu nhẹ: từ 5 - 19,9%.

- Thiếu vừa: 20 - 29,9%.

lMức iod trong nước tiểu dưới 10 mcg/dl.

Nồngđộ iod trong nước tiểu rất quan trọng, thể hiện lượng iod thải ra hàngngày. Qua đó có thể đánh giá  được cơ thể đủ, thiếu hay thừa iod theocác mức sau:

- Trên 10 mcg/dl: đủ iod.

- 5 - 9,9 mcg/dl: thiếu iod nhẹ.

- 2 - 4,9 mcg/dl: thiếu iod trung bình.

- Dưới 2 mcg/dl: thiếu iod nặng.

Cácđiều tra ở các nước cho thấy tỷ lệ mắc bệnh bướu cổ trung bình trongdân cư miền núi là 34,7%, mức iod trong nước tiểu thấp hơn 5 mcg/dl.Đặc biệt ở những vùng giao thông khó khăn, tỷ lệ bướu cổ lên tới 50 -80%, tỷ lệ mắc bệnh đần độn 1 - 8%. Tình hình thiếu iod ở nước ta làkhá phổ biến, vì vậy chương trình  sử dụng muối iod đã được thực hiện từtháng 1/1995. v

 

Chất đạm (protein): nguồncung cấp là thịt, cá, trứng, các loại đậu (đậu nành, đậu phộng)... Nócó chức năng giúp cơ thể phát triển tốt, cần thiết cho việc tái tạo cáctế bào đã chết: mọc tóc, răng, sự lành vết thương... Nó còn góp phầntăng khả năng đề kháng và cung cấp năng lượng cho cơ thể.

Chất đường bột (glucid): nguồncung cấp là gạo, khoai tây, các loại củ, quả (tinh bột là thành phầnchính)..., hoặc có trong mía, mật ong (đường là thành phần chính)... Nólà nguồn cung cấp năng lượng chủ yếu cho mọi hoạt động  cơ thể, đồngthời chuyển hóa thành các chất dinh dưỡng khác.

Chất béo (lipid): nguồncung cấp từ động vật (mỡ): gà, heo, cá, sữa... Nguồn cung cấp từ thựcvật (dầu): đậu nành, mè, các loại đậu... Chất béo cung cấp năng lượng,tích trữ dưới da ở dạng một lớp mỡ và giúp bảo vệ cơ thể, chuyển hóamột số vitamin cần thiết cho cơ thể.

Sinh tố (vitamin): sinhtố A: dầu cá, gan, trứng, sữa... Sinh tố B: cám gạo, hạt ngũ cốc...Sinh tố C: rau quả tươi... Chúng giúp hệ thần kinh, hệ tiêu hóa, hệtuần hoàn, xương, da... hoạt động  tốt, tăng cường sức đề kháng của cơthể, giúp cơ thể phát triển tốt, khỏe mạnh.

Chất khoáng: gồmcó phosphor, calci (cá mòi hộp, sữa, đậu...), iod (rong biển, cá,tôm...), sắt (gan, trứng, rau quả...)... Chất khoáng giúp cho sự pháttriển của xương, hoạt động  của cơ bắp, tổ chức thần kinh, cấu tạo hồngcầu và sự chuyển hóa của cơ thể.

Bạn có ý kiến gì về bài viết Các bệnh do thiếu dinh dưỡng này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Các bệnh do thiếu dinh dưỡng bạn tại đây.