Giá trị dinh dưỡng của trái hồng xiêm - Bản có dấu.
Gia tri dinh duong cua trai hong xiem - Bản không dấu.

Cây sapôchê có nguồn gốc tại vùng Yucatan và có thể trong cả khu vựcNam Mexico, Bắc Belize và Đông-Bắc Guatamala. Trong vùng này đã có lúccon số cây trồng lên đến 100 triệu cây. Cây đã được du nhập và trồngkhắp vùng nhiệt đới  Nam Mỹ, Đông Indies ..và Florida  (Hoa Kỳ). Trongthời kỳ thực dân, cây được đưa sang Philippines  và sau đó đến vùngnhiệt đơí Á Châu và đến Tích Lan  vào 1802. Cây được trồng rất nhiều tại vùng ven biển Ấn Độ  (Maharastra, Madras,Bengal..), có những đồn điền rộng đến 2000 hecta. Tại Mexico, có đến4000 hecta dành riêng để trồng sapôchê chỉ để lấy nhựa chicle. Cây đượckhai thác thương mãi tại Sri Lanka, Philippines, vùng Palestine.

Tại Đông Nam Á, Thái Lan  là nơi trồng nhiều sapôchê nhất (gần 20 ngànhecta, thu hoạch trên 55 ngàn tấn/ năm). Do đó Sapochê, khi được dunhập sang Việt Nam  đã được gọi là hồng 'xiêm'.

Tên khoa học  và các tên khác:
Manilkara zapota thuộc gia đình  thực vật Sapotaceae
Tên Anh-Mỹ :Sapota, Sapota plum, Naseberry
Pháp: Sapotier (Sapotillier); Mexico: Chicle; Thái Lan  và Kampuchea: Lamoot
Manilkara là tên Mã Lai của quả sapôchê; Zapota là do tiếng Nam Mỹtzapolt = mềm. Tên Anh ngữ Sapodilla là dạng thu gọn của sapota.

Đặc tính thực vật:
Cây thuộc loại thân mộc, lớn chậm, sống lâu năm: tại vùng nhiệt đới  cóthể cao đến 30-40m, tuy nhiên các cây ghép thường thấp hơn (10-15m).Cây chịu được gió mạnh, thân phân cành nhiều. Vỏ thân có chứa một chấtnhựa dính gọi là chicle. Lá dầy, dài 7.5 đến 15 cm rộng 2.5-3.5 cm, mọcso le, lá hình thuôn trái soan hay hình trứng, gốc lá thuôn, đầu lá tùhay hơi nhọn; mặt trên màu xanh lục bóng, mặt dưới nhạt hơn.
Hoa nhỏ, đường kính chừng 1 cm, dạng hình chuông, mọc đơn độc ở nách lá, màu trắng hay vàng nhạt.
Quả mọng, hình trứng, có khi gần như tròn, đưởng kính 4-8 cm; vỏ mỏngmàu nâu. Phần thịt phía trong màu thay đổi từ vàng nhạt đến nâu-đất,khi chín có mùi thơm và vị ngọt khá ngon. Quả chứa từ 2 đến 10 hạt. Hạtdẹt, cứng, màu đen hay nâu có viền mầu trắng, bóng, dài chừng 1.5-2 cm,có móc nhọn ở một đầu, rất dễ tách ra khỏi phần thịt của quả.
Cây trổ hoa quanh năm và có thể kết quả mỗi năm hai đợt.

Sapôchê là một cây đòi hỏi thời tiết của vùng nhiệt đới: cây trưởngthành có thể chịu nhiệt độ lạnh 26-28 độF trong nhiều tiếng đồng hồ.Cây non sẽ chết khi nhiệt độ xuống 30 độ F. Điều kiện thổ nhưỡng củaCalifornia không thích hợp với sapôchê vì thời tiết lạnh vào ban đêm.

Tại nhiều vùng trên thế giới, các nhà trồng cây ăn trái đã lai tạo đượcnhiều chủng Sapochê khác nhau. Các chủng này được phân biệt theo hìnhdạng của quả như quả 'tròn', quả 'hình trứng'.

Tại Ấn Độ: Sapôchê được gọi là Baramasi, Sapota, Tree potato. Số chủnglên đến gần 100 loại với những loại được ưa chuộng để xuất cảng nhưKalipatti (quả nhỏ, rất ngon), Calcutta Special (quả to), Cricket Ball( quả rất to, thịt dòn rất ngọt), Bangalore (quả to, có khía).

Tại Indonesia: Sapôchê hay Sawo được xếp thành 2 nhóm theo hình dạngcúa lá cây: Cây bình thường có lá hẹp, đầu lá nhọn và Cây mọc dạng bụicó lá thuôn hơi phình. Những chủng quan trọng  nhất như Sawo koolon (quảto, mọc đơn độc, da dầy, thịt chắc, thích hợp để chuyên chở đi xa),Sawo madja (quả to, vị ngọt pha trộn với hơi chua, rất thơm).

Tại Florida  (Hoa Kỳ): Sapochê được nghiên cứu  để khai thác thương mãi.Các chủng đã được lai tạo để cho quả có phẩm chất cao. Chủng Russell làchủng đầu tiên được lai tạo tại Florida  Keys cho quả gần như tròn,đường kính 10 cm, da màu nâu đỏ có những vệt xám, thịt màu đỏ lợt nhưngnăng xuất không đều. Chủng được trồng hiện nay là Prolific lai tạo tạiHomestead năm 1951, quả hình cầu-nón đường kính 6.2-9cm, có khi hơithuôn dài, thịt màu hồng-nâu khá nhọt. Cây cho rất nhiều quả (mỗi câyhàng năm có thể cho từ 90-180 kg quả). Chủng Brown Sugar, cũng phátxuất từ Homestead từ 1948. Quả trung bình, dài 5-7.cm, gần như tròn. Vỏmỏng màu nâu nhạt, thơm, Quả rất ngọt, mọng nước.

Tại Philippines, những chủng được trồng thông dụng nhất là Ponde rosa, Java, Sao Manila..và Prolific (từ Mỹ).

Tại Việt Nam  cũng có những chủng địa phương nổi tiếng như 'Xuân Đình' (ngoại ô Hà Nội), 'Cần Thơ': quả khá to, hơi thuôn tròn..


 Giá trị dinh dưỡng:
100 gram quả phần ăn được chứa:
- Calories 83
- Chất đạm 0.44 g
- Chất béo 1.10 g
- Chất xơ 1.40 g
- Calcium 21 mg
- Sắt 0.80 mg
- Phosphorus 12 mg
- Potassium 193 mg
- Sodium 12 mg
- Beta-Carotene (A) 60 IU
- Riboflavin (B2) 0.020 mg
- Niacin (B3) 0.200 mg
- Pantothenic acid (B5) 0.252 mg
- Pyridoxine (B6) 0.037 mg
- Ascorbic acid (C) 14.7 mg

Về phương diện dinh dưỡng: Quả sapôchê lúc chưa chín chứa nhiều tannins(loại proanthocyanidins) nên rất chát. Khi quả chín, tannin được chuyểnđổi hầu như hoàn toàn, chỉ trừ trong phần vỏ. Lượng tannins trong quảthay đổi từ 3.16 đến 6.45 %.

Nói chung, tại nhiều nơi trên thế giới, quả sapôchê chín, có thể ăntươi hay tốt hơn ướp lạnh, xẻ làm đôi và ăn bằng muỗng xúc. Sapochêđược xem là món ăn tráng miệng lý tưởng, tuy nhiên nên cẩn thận đừngnuốt hột, vì hột có móc có thể gây thương tổn cổ họng. Thịt của quả cóthể xay chung với các trái cây khác làm nước uống hay thực phẩm  để giảikhát.
Tại Indonesia, sapochê còn được sắt lát mỏng, chiên xào; tại Mã Lai quả được hầm chung với nước cốt chanh hay gừng.

Thành phần hóa học:
Ngoài thành phần dinh dưỡng trong quả (như trên). Các phần của cây còn chứa một số hợp chất:
Hạt chứa: Saponine (1%) ; Hợp chất đắng Sapotinin (0.08%); dầu béo;cyanhydric acid.. Hạt được xem là có độc tính: Ăn hơn 6 hạt có thể bịđau bụng và ói mửa.
Độc tính của hạt sapochê:
Dịch chiết bằng nước của hạt Sapôchê có độc tính cấp tính khi thử trênchuột nhà và chuột nhắt (liều chích qua màng phúc toan LD50= 190 mg/kgđối với chuột nhắt và 250 mg/kg đối với chuột nhà) gây ra các triệuchứng khó thở, ngộp thở và co giật. Phân chất dịch chiết xác nhận chấtgây độc là hợp chất loại saponin, nhiệt bền, liều LD50= 30-50 mg/kg khichích, nhưng không độc khi cho uống. (Toxicon No 22-1984)

Vật lạ lọt vào đường hô hấp tại Việt Nam:
Tai nạn vật lạ lọt vào đường hô hấp thường xẩy ra nơi trẻ em  vàchỉ thỉnh thoảng mới gặp nơi người lớn. Vật lạ này tùy thuộc vào cáchăn uống của nạn nhân. Tại BV Phạm Ngọc Thạch, Saigon đã ghi nhận(2004), 50 trường hợp vật lạ lọt vào đường hô hấp trong đó đa số là dohạt sapochê. Hạt được lấy ra sau khi nạn nhân  được gây mê tại BV. Hạtsapôchê không cản quang, nên sự định bệnh thường chỉ được xác nhận saukhi bệnh nhân bị nhiễm trùng do phản ứng. (Revue de Pneumologie Clinique Số 60-2004)

Một số nghiên cứu  về Sapôchê :
Hoạt tính sinh học của các Polyphenols trong quả sapôchê:
Dịch chiết từ quả sapôchê bằng methanol có chứa một số chất chốngoxy-hóa loại polyphenol, trong đó có Methyl 4-O-galloylchlorogenate(1); 4-O-galloylchlorogenic acid (2); methyl chlorogenate (3);dihydromyricetin (4); quercitrin (5); myricitrin (6); (+)-catechin (7);(-)-epicatechin (8); -gallocatechin (9) và gallic acid (10). Trong số10 chât polyphenol này: chất (1) có hoạt tính kháng oxy-hóa mạnh nhấtvà diệt được tế bào ung thư ruột già (nơi người) giòng HCT-116 và SW-480 (liều IC50= 190 và 160 microM. Hợp chất (2) cũng có hoạt tính kháng oxy-hóa tốt. (Journal of Natural Products Số 66-2003).

Hoạt tính ngừa ung thư ruột già của Zapotin:
Zapotin hay 5,6,2',6'-tetramethoxyflavone, trích được từ quả sapochê có hoạt tính diệt các tế bào ung thư ruột già giòng SW480, SW620 và HT-29
Zapotin có khả năng tạo hiệu ứng apoptosis trên tất cà các giòng tế bàoung thư ruột già và có thể ngăn ngừa sự mất hexosaminidase nơi ruột củachuột bị gây ung thư. Zapotin có tiềm năng được dùng làm chất ngừa vàchống ung thư, đặc biệt là ung thư ruột già (Nutrition and Cancer Số 57-2007)



Một số phương thức sử dụng:
Gỗ thân cây: Gỗ thân sapôchê thuộc loại gỗ cứng, bền; gỗ đã được dùngđể xây cất các đền thờ cũa thổ dân Maya và khi các nhà khảo cổ tìm racác đền thờ cổ thì gỗ vẫn còn nguyên vẹn. Gỗ sapôchê còn được dùng làmđà đường rày xe lửa, ván lót sàn nhà, cán dụng cụ.. Gỗ nơi tâm, màuhồng đỏ rất được ưa chuộng để làm cánh cung, giường ghế, bàn tủ và tủnhà bếp (nhưng mạt cưa gây khó chịu cho mũi).
Vỏ cành hay vỏ thân: Tại Phillipines: vỏ thân chứa nhiều tannin được ngư phủ dùng nhuộm màu buồm ghe tàu và lưới đánh cá.

Y-dược dân gian:
Y dược dân gian tại nhiều quốc gia  sử dụng một số bộ phận của cây để làm thuốc:
- Quả xanh, do chứa nhiều tannin, nên được nấu chín hay sắc, lấy nướcsắc uống đề trị tiêu chảy. Quả xanh và hoa được sắc để dùng trị bệnhphổi.
- Lá vàng, già sắc, lấy nước uống trị ho, cảm lạnh và tiêu chảy.
- Nước sắc vỏ cây dùng trị cảm sốt, trị kiết lỵ và tiêu chảy.
- Hạt giã nát được xem có tác dụng lợi tiểu, có thể giúp tống xuất sạnthận (?), đắp vào vết thương để trị vết cắn do côn trùng độc. Tại vùngYucatan, nước sắc hạt được dùng làm thuốc gây giảm đau và giúp thoát mồhôi.
- Cũng tại Yucatan: lá Sapôchê và lá su-su (Chayote) được sắc và uống hàng ngày để giúp hạ huyết áp.
- Tại Việt Nam: Quả sapôchê chín được xem là có vị ngọt, tình mát cótác dụng bổ dưỡng, sinh tân dịch, giải khát và nhuận tràng: Để trị táobón, ăn mỗi lần 3-5 quả. Quả xanh có vị chát, tính bình dùng trị tiêuchảy, làm săn da. Hạt có tính lợi tiểu và hạ sốt.

Sapôchê và Chewing gum:
Một phó sản quan trọng  của cây Sapochê là chất nhựa dẻo (gummy latex)gọi là chicle, chứa 15% caosu và 38% nhựa. Tên gọi chicle do tên do thổdân Nahuatl đặt cho nhựa tziktli, có nghĩa là 'vật có tính dính' Chicleđã được dùng trong một thời gian  dài để làm một thành phần chính yếutrong công nghiệp  chế tạo chewing gum nhưng hiện nay số lượng  được dùnggiảm bớt và thay thế bằng nhựa trích từ các cây khác hoặc bằng nhựanhân tạo (từ cuối thập niên 1960, các nhà chế tạo chewing gum đã dùngloại nhựa tổng hợp gốc butadiene, rẻ hơn là chicle thiên nhiên).

Chicle là một chất không vị và không độc hại được lấy bằng cách khía từvỏ cây sapôchê hoang hay được trồng trong khu vực  Yucatan (Mễ), Belizevà Guatamala. Nhựa được kết tụ bằng cách quậy trong nồi nấu lửa nhỏ vàsau đó đổ vào khuôn để tạo thành bánh, xuất cảng. Các công đoạn chếbiến bao gồm làm khô, nấu chẩy, loại bỏ tạp chất, trộn với các nhựa,gôm khác, thêm chất ngọt, vị, hương liệu, rồi cán thành phiến mỏng, vàcắt thành các dạng mong muốn.

Người Maya đã nhai nhựa khô từ thời xa xưa: Tướng Antonio Lopez  deSanta Ana đã giới thiệu  món nhựa nhai này cho người Mỹ  vào năm 1866 khiông đang chờ tại Đảo Staten để vào Mỹ, Ông đã mời người con của ThomasAdams nhai thử! Ông này, lúc đầu, đã nghị đến việc dùng nhựa chicle đểlàm răng giả, nhưng sau đó quyết định  dùng nhựa để chế tạo loại..kẹo đểnhai. Ông đã trộn thêm vị và hương thơm..và đã khởi phát kỹ nghệ kẹochewing gum. Vào năm 1930, Mỹ đã nhập cảng đến gần 6400 tấn nhựa chicle.

Các nhà nghiên cứu  đã tìm cách trích chicle từ lá và quả sapochê xanh,nhưng kết quả không đạt được mong muốn: phải cần đến 3200 chiếc lá đểcó thể lấy được..450 gram nhựa.

Dược Sĩ Trần Việt Hưng, thư viện Việt Nam 

Hiện tại chưa có bình luận nào về bài viết Giá trị dinh dưỡng của trái hồng xiêm!

Bạn có ý kiến gì về bài viết Giá trị dinh dưỡng của trái hồng xiêm này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Giá trị dinh dưỡng của trái hồng xiêm bạn tại đây.