Lá thư mật Nixon và quan hệ Việt - Mỹ - Bản có dấu.
La thu mat Nixon va quan he Viet - My - Bản không dấu.

Lá thư này sau đó đã trở thành một trong các trở ngại chính, bên cạnh vấn đề người Mỹ  mất tích, khi hai nước có một số động thái tìm cách phục hồi quan hệ sau 1975.

Sự ra đời của lá thư

Tổngthống Johnson là người đầu tiên đề cập khả năng viện trợ sau chiếntranh cho Việt Nam  vào tháng Tư 1965, nhưng Hà Nội không trả lời. Năm1969, trong một diễn văn tại Đại Hội đồng Liên Hiệp Quốc, Nixon cũngnhắc tới vấn đề này. Nhưng vấn đề chỉ trở thành chính thức vào ngày kýHiệp định Paris  tháng Giêng 1973, khi Lê Đức Thọ đòi có cam kết từ phíaMỹ.

Sau ba tiếng tranh cãi, Henry  Kissinger đề nghị dùng viện trợ để đổi lấy giải trình của Hà Nội về tù binh Mỹ tại Lào. Kissinger cũng đề xuất dùng cuộc họp sắp diễn ra tại Hà Nội trong tháng Hai để bàn về chi tiết cam kết.

Ngày1 tháng Hai, Nixon viết lá thư gửi cho Thủ tướng  Phạm Văn Đồng. PhíaViệt Nam đã đòi là không dùng sự thông qua của Quốc hội làm điều kiệncho cam kết viện trợ. Mẹo của Kissinger là không đưa chi tiết này vàophần chính lá thư, nhưng lại đặt nó vào phần phụ lục, theo đó, cam kết“sẽ được thực hiện bởi mỗi bên theo các điều khoản hiến pháp của mỗinước.” Trong hồi ký của mình, Kissinger kể lại: “Chúng tôi ‘thỏa hiệp’bằng cách nêu sự cần thiết có sự thông qua của Quốc hội ở một trangriêng, được gửi đồng thời và có cùng sức nặng.”

Richard Nixon và Henry  Kissinger - hai người có nhiều duyên nợ với Việt Nam

Khiđến Hà Nội từ 10 đến 13 tháng Hai, Kissinger đã trao cho Phạm Văn Đồnglá thư của Nixon. Mặc dù Kissinger nhấn mạnh đến yếu tố Quốc hội, nhưngnhư những sự kiện về sau cho thấy, Hà Nội tin rằng Quốc hội chỉ là cáicớ để Mỹ từ chối chi tiền. Những người Cộng sản, hoạt động  trong mộtvăn hóa chính trị khác, không thể hiểu nổi làm sao Quốc hội Mỹ lại cóthể từ chối cấp vài tỉ đôla trong khi Washington  dễ dàng đổ hàng trămtỉ đôla vào miền Nam Việt Nam  trong thời chiến.

Nỗ lực ngoại giao thời hậu chiến

Tháng12 năm 1975, lần đầu tiên từ khi chiến tranh  kết thúc, một phái đoàndân biểu Mỹ đến Hà Nội, do Dân biểu Gillespie “Sonny” Montgomery dẫnđầu. Khi phía Mỹ đặt câu hỏi  về sự tồn tại của những cam kết viện trợmật từ phía Mỹ, họ đã ngạc nhiên  khi Việt Nam  tiết lộ lá thư của Nixongửi Phạm Văn Đồng ngày 1-2-1973, chưa đầy hai tuần sau lễ ký Hiệp địnhParis. Trong thư, Nixon hứa sẽ có 4.75 tỉ đôla viện trợ tái thiết, gồm3.25 tỉ viện trợ kinh tế  và 1.5 tỉ viện trợ thực phẩm  và hàng hóa.

Hoàn toànbất ngờ, Montgomery, sau khi quay về Mỹ, có cuộc điện đàm với Nixonngày 2-2-1976. Sau đó ông báo cáo là “chương trình tái thiết, vốn đãđược xem xét từ nhiều năm, phụ thuộc vào phía Việt Nam  tuân thủ Hiệpđịnh Hòa bình  Paris  và vào sự thông qua của quốc hội.” Vì lý do  nào đó,chính phủ của Tổng thống  Ford  không công bố nội dung  lá thư cho quốchội.

Một chuyếnthăm Hà Nội của Thượng Nghị sĩ  George  McGovern, nhằm đánh giá  khả năngphục hồi quan hệ, diễn ra từ 15 đến 17 tháng Giêng 1976. Phái đoàn Mỹmột lần nữa được cho biết về lá thư của Nixon. Thủ tướng  Đồng nhấn mạnh“khoản tiền cụ thể không được nhắc trong Hiệp định Paris, nhưng đây làvấn đề danh dự, trách nhiệm và lương tâm.”

Trong báocáo gửi quốc hội sau khi trở về từ Hà Nội, McGovern khuyến nghị dỡ bỏcấm vận, cho Việt Nam  vào Liên Hiệp Quốc và bình thường hóa quan hệ.Mặc dù McGovern không đòi làm rõ câu hỏi  về khoản tiền 4.75 tỉ đôla,nhưng ông nói “ban đầu chúng ta nên thể hiện là chúng ta sẵn sàng gianhập cùng các nước ít nhất là bằng một chương trình  viện trợ khiêmtốn.”

Tổng thốngFord vẫn không chịu công bố nội dung  lá thư của Nixon cho quốc hội.Ngày 17-4 năm 1976, báo Nhân Dân ở Hà Nội đăng trích đoạn lá thư Nixontrong một phần chiến dịch  công kích sự lạnh nhạt của chính quyền  Ford.Có điều, truyền thông  nước ngoài  khi ấy không tường thuật gì về chitiết này, khiến nó không có chút tiếng vang tại Washington. Tháng Bảynăm đó, trong phiên điều trần trước Ủy ban  Montgomery (tên tắt của Ủyban Quốc hội về người Mất tích ở Đông Nam Á), trợ lý ngoại trưởng  vềĐông Á – Thái Bình Dương  Philip Habib giải thích việc giữ kín lá thưNixon không phải là để nhánh hành pháp thọc gậy sau lưng Quốc hội mà làđiều cần thiết để đạt được nỗ lực hòa bình  tại Đông Dương. Sự giảithích này có vẻ làm hài lòng Ủy ban, và phải gần một năm sau, lá thưNixon mới trở thành tài liệu  lớn tác động tiêu cực  đến quan hệ tươnglai giữa hai nước.

Cuộc tranhcử tổng thống  Mỹ cuối năm 1976 mang lại chiến thắng cho Jimmy Cartercủa đảng Dân chủ, trước Gerald Ford. Trong những tháng đầu sau khi nhậmchức tổng thống, Carter có vẻ sẵn sàng làm hòa với Việt Nam. Tháng Banăm 1977, một phái bộ Mỹ sang Việt Nam, với trưởng đoàn là LeonardWoodcock, chủ tịch  nghiệp đoàn công nhân  các hãng xe hơi.

Báo cáo củaWoodcock sau khi về từ Hà Nội tạo cho Tổng thống  Carter cảm giác (sailệch) rằng Hà Nội đã bỏ lập trường xem viện trợ kinh tế  là điều kiệntiên quyết trước khi nối lại quan hệ. Cuộc đàm phán về bình thường hóaquan hệ được tổ chức tại Paris  trong hai ngày 3 và 4 tháng Năm 1977.Dẫn đầu phái đoàn Mỹ là Richard  Holbrooke, người bắt đầu sự nghiệpngoại giao bằng bốn năm ở Việt Nam  (1962-66). Đoàn Việt Nam  do Thứtrưởng Ngoại giao Phan Hiền dẫn đầu.

Washingtontỏ ra lạc quan về triển vọng cuộc họp tại Paris. Bình luận  về cuộc họpsắp diễn ra, Tổng thống  Carter, nói vào tháng Tư, rằng ông sẽ “hănghái” vận động cho Việt Nam  gia nhập Liên Hiệp Quốc và bình thường hóaquan hệ nếu Việt Nam  “hành động có thiện chí.”

Trong ngàyđầu cuộc họp tại Paris, Holbrooke hồ hởi nói với Phan Hiền: “Ngài bộtrưởng, ta hãy bỏ qua những vấn đề gây chia rẽ. Ta hãy ra ngoài và cùngtuyên bố với báo giới là chúng ta đã quyết định  bình thường hóa quanhệ.” Nhưng ông Hiền từ chối, khẳng định Mỹ trước hết phải cam kết giúptái thiết Việt Nam  như nội dung  lá thư của Nixon và hiệp định Paris.Như cựu Thứ trưởng Ngoại giao Trần Quang Cơ, có mặt trong cuộc họp vớitư cách vụ trưởng Vụ Bắc Mỹ, tiết lộ trong hồi ký, Bộ Chính trị ở HàNội đã chỉ thị phải đòi giải quyết cả ba vấn đề: “ta và Mỹ bình thườnghoá quan hệ (bao gồm cả việc bỏ cấm vận  và lập quan hệ ngoại giao đầyđủ), ta giúp Mỹ giải quyết vấn đề MIA và Mỹ viện trợ 3.2 tỷ đô-la choViệt Nam như đã hứa hẹn trước đây.” Nhưng Holbrooke, trước đó đã nhậnchỉ thị tìm kiếm  sự khôi phục ngoại giao vô điều kiện, bác bỏ yêu cầucủa Việt Nam, nói rằng cả Quốc hội và chính phủ  Mỹ sẽ không đồng ý vấnđề viện trợ.

Công bố lá thư

Haibên đồng ý tạm hoãn cuộc họp để Holbrooke quay về xin chỉ thị từWashington. Nhưng khi phát biểu với báo chí, Phan Hiền lần đầu tiênkhẳng định công khai là Hà Nội vẫn kiên quyết đòi hỏi có viện trợ,ngược hẳn tuyên bố của Carter sau chuyến đi của Woodcock rằng Hà Nội đãbỏ vấn đề này.

Phạm Văn Đồng là Thủ tướng  Việt Nam  tại vị lâu nhất (1955–1987)

Tiếtlộ của Phan Hiền đưa ra đúng lúc đang có cuộc tranh luận ở Quốc hội Mỹvề dự luật cấp 1.7 tỉ đôla cho viện trợ hải ngoại. Trong cuộc họp củaHạ viện ngày 4 tháng Năm, dân biểu Cộng hòa  John  Ashbrook đòi có biệnpháp cấm Bộ Ngoại giao  có thêm nhượng bộ với Việt Nam. Chỉ sau 10 phúttranh luận, Hạ viện Mỹ bỏ phiếu cấm có bất kỳ viện trợ nào cho ViệtNam. Dự luật do Ashbrook bảo trợ (HR 6689) cấm cả việc thương lượng về“bồi thường, viện trợ hay mọi hình thức chi trả khác”.

Hai hôm sau, ngày 6 tháng Năm, báo Nhân Dân cho đăng trích đoạn thư của Nixon và lá thư trả lời của Phạm Văn Đồng. Cũng trong số báo này là bài viết lên án rằng sự từ chối thực hiện lời hứa của Nixon đã “chà đạp” luật pháp quốc tế.

Lầnnày, việc Hà Nội công bố trích đoạn lá thư gây ra sóng gió  ở ĐồiCapitol. Lester L. Wolff, tân chủ tịch  Phân ban Hạ viện về châu Á  –Thái Bình Dương, dọa đưa Nixon ra tòa nếu cựu tổng thống  không xuấttrình lá thư. Nixon gửi cho Wolff một lá thư đề ngày 14 tháng Năm, nhấnmạnh: “Không có bất kỳ cam kết nào, dù là đạo đức hay pháp lý, để cungcấp bất kỳ viện trợ nào cho chính phủ  Hà Nội.”

Ngày 19tháng Năm, trước sức ép của Wolff, Bộ Ngoại giao  Mỹ công bố toàn văn láthư mật năm 1973 của Nixon. Đây cũng là ngày phát đi cuộc trò chuyệnthứ ba trong loạt phỏng vấn truyền hình  giữa nhà báo  David  Frost vàRichard Nixon. Cựu tổng thống  đã dùng cơ hội này để biện bạch ông đãcảnh báo Hà Nội vào ngày 12 tháng Hai 1973 là việc cấp viện trợ kinh tếphụ thuộc vào việc Bắc Việt nghiêm túc thực thi hiệp định hòa bình  vàvào sự thông qua của Quốc hội Mỹ.

Hai ngàysau, Bộ Ngoại giao  Việt Nam  chính thức công bố trọn vẹn nội dung  thưcủa Nixon, cùng trả lời của Phạm Văn Đồng. Trong cái nhìn của Hà Nội,việc công bố toàn văn, cũng như những lần hé lộ văn bản  lá thư trướcđó, là cách buộc Hoa Kỳ  thực thi trách nhiệm. Tuy nhiên, nó cũng chứngtỏ Hà Nội không hiểu được những đổi thay trong dư luận  cũng như chínhtrường Mỹ sau 1975. Trong những năm chiến tranh, Hà Nội có thể tận dụngcảm tình của phong trào phản chiến quốc tế  - trong khi giờ đây, ViệtNam chỉ là một trong vô vàn các nước Thế giới  thứ Ba  có tiếng nói yếuớt. Trong những năm chiến tranh, Quốc hội Mỹ là một định chế phóngkhoáng đối lập với nhánh hành pháp bảo thủ; nhưng sau cuộc chiến  ViệtNam, cán cân giữa hai nhánh lập pháp và hành pháp quay ngược hẳn. Camkết của một tổng thống  đã mất hết uy tín lại càng bị xem như một sailầm, một cam kết không giá trị.

Ảnh hưởng của Brzezinski

Vònghai hội đàm Mỹ - Việt diễn ra trong hai ngày 2 và 3 tháng Sáu tại sứquán Mỹ ở Paris. Không khí giờ đây hoàn toàn đổi khác: Việt Nam  bị Mỹnhìn với con mắt nghi kỵ. Sau vòng hai, Phan Hiền bay về Hà Nội xin cấptrên mềm dẻo hơn, nhưng không được chấp thuận.

Zbigniew Brzezinski, ngày càng gây ảnh hưởng lên Carter ở cương vị cố vấn  an ninh quốc gia, lấy ưu tiên là việc làm  thân với Bắc Kinh, và xem Việt Nam  là lá bài để khuấy động mâu thuẫn Trung – Xô.

Cùnglúc đó, căng thẳng biên giới với Campuchia  và sự bất mãn gia tăng củaHà Nội đối với Bắc Kinh  đẩy Hà Nội ngả về phía Moscow. Trong tháng Nămvà tháng Sáu 1977, Phạm Văn Đồng thăm Liên Xô. Đàm phán thất bại với Mỹvà dấu hiệu làm thân giữa Washington  và Bắc Kinh, tiêu biểu là chuyếnthăm của Ngoại trưởng  Vance đến Bắc Kinh  trong tháng Tám, đưa Liên Xôtrở thành giải pháp để đối chọi với đe dọa từ Trung Quốc.

Dù bị quốchội phê phán vì cuộc hội đàm với Việt Nam  ở Paris, Tổng thống  Cartergiữ lời hứa không ngăn chặn tấm vé gia nhập Liên Hiệp Quốc của Hà Nộivào tháng Chín năm 1977. Và chỉ vài ngày sau khi vào LHQ, Việt Nam  giaocho phía Mỹ 22 bộ hài cốt quân nhân Mỹ. Tình hình vẫn nhùng nhằng giữasự thù nghịch và động thái ve vuốt.

Vòng ba hộiđàm Mỹ - Việt tại Paris  tháng 12-1977 cũng không khá hơn. Holbrooke đềxuất khả năng lập Phòng quyền lợi tại thủ đô  hai nước. Điều này tươngtự việc Trung Quốc  đồng ý cho mở Phòng quyền lợi của Mỹ tại Bắc Kinhnăm 1973. Và vào tháng Sáu 1978, Cuba  cũng đồng ý với ý tưởng này củaMỹ. Nhưng đoàn Việt Nam  bác bỏ, khẳng định Hà Nội “sẽ không bao giờ làmcái việc mà Trung Quốc  đã làm.”

Ở đây để lộra tâm trạng say men chiến thắng của ban lãnh đạo  Hà Nội thời hậuchiến. Đề nghị của Mỹ chứng tỏ Washington  đặt Việt Nam  cùng hàng ngũvới Cuba, tức những quốc gia  vệ tinh  cộng sản khá quan trọng  với Mỹ vềchiến lược. Nhưng Việt Nam  lại so sánh mình với Trung Quốc, tin rằng cảhai cùng đáng kể như nhau trong mắt người Mỹ.

Chuyến thămTrung Quốc tháng Năm 1978 của Brzezinski đánh dấu việc Mỹ chọn conđường bình thường hóa quan hệ với Trung Quốc. Nó cũng chứng tỏ cán cânquyền lực về đối ngoại đã chuyển từ Bộ Ngoại giao  sang Hội đồng An ninhQuốc gia – dẫn tới sự từ chức của Ngoại trưởng  Cyrus Vance tháng Tư năm1980. Brzezinski đặt xung đột Việt Nam  – Campuchia  trong xung đột lớnhơn giữa Liên Xô  và Trung Quốc. Vì thế, quanh câu hỏi  làm thân với HàNội, Brzezinski thừa nhận “tôi…liên tục nói với tổng thống  là một hànhđộng như thế sẽ bị Trung Quốc  diễn giải là động thái ‘thân Xô, chốngTrung.”

Quân cờ giữa Mỹ - Xô – Trung

ViệtNam đề nghị có thêm vòng đàm phán khác trong tháng Tám 1978 tại Paris,nhưng giữa lúc đang căng thẳng giữa Hà Nội và Bắc Kinh, Mỹ từ chối đềnghị này và muốn có hình thức họp kín đáo hơn. Đến tháng Chín 1978, cáccuộc gặp bí mật giữa Mỹ và Việt Nam  diễn ra tại New York  bên lề phiênhọp của Liên Hiệp Quốc.

Phải đến năm 2000, Bill Clinton là tổng thống  Mỹ đầu tiên thăm Việt Nam  từ sau 1975

Trưởngđoàn Việt Nam, Thứ trưởng Ngoại giao Nguyễn Cơ Thạch, lần này chínhthức rút bỏ đòi hỏi Mỹ bồi thường – viện trợ 3.25 tỷ đôla. Đoàn ViệtNam hy vọng có thể ký kết thỏa thuận trong tuần đầu của tháng Mười khiNgoại trưởng Nguyễn Duy Trinh đang ở New York.

NhưngHolbrooke từ chối đưa ra ngày cụ thể, nói rằng có thể sẽ họp thêm saubầu cử quốc hội ngày 7-11. Nguyễn Cơ Thạch ở lại Mỹ cho đến ngày 20-10,nhưng cũng ra về mà không nhận được tin từ phía Mỹ. Trần Quang Cơ,người tiếp tục ở lại New York, cho biết vào ngày 30-11, Robert  Oakley,trợ lý ngoại trưởng  Mỹ, trả lời ông: “Mỹ không thay đổi lập trường bìnhthường hoá quan hệ với Việt Nam, nhưng phải chậm lại vì cần làm rõ 3vấn đề Campuchia, Hiệp ước Việt-Xô và vấn đề người di tản Việt Nam.”

Mỹ và TrungQuốc chính thức phục hồi quan hệ ngoại giao vào ngày đầu tiên của năm1979. Ngày 7-1, quân đội  Việt Nam  tiến vào thủ đô  Phnom Penh. Một thángsau đó, nổ ra cuộc chiến  biên giới Việt – Trung. Cũng từ đây, khả năngbình thường hóa quan hệ giữa Mỹ và Việt Nam  phụ thuộc vào vấn đềCampuchia, một vấn đề còn tồn đọng cho tới đầu thập niên 1990.

Hiện tại chưa có bình luận nào về bài viết Lá thư mật Nixon và quan hệ Việt - Mỹ!

Bạn có ý kiến gì về bài viết Lá thư mật Nixon và quan hệ Việt - Mỹ này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Lá thư mật Nixon và quan hệ Việt - Mỹ bạn tại đây.