Ông và các nhà khoa học  có cùng suy nghĩ đang nỗ lựctìm hiểu nguyên nhân  các loài vật học tập và vì sao một số loài họcnhanh hơn những loài khác. Nghiên cứu  của họ đã tìm ra một sự khác biệtlý thú: thông minh  không tốt cho sức khỏe  loài vật.

Học tập khá phổ biến trong thế giới  động vật. Ngaycả loài giun giấm siêu nhỏ Caenorhabditis elegans cũng học mặc dù chỉcó vỏn vẹn 302 nơron thần kinh. Nó ăn vi khuẩn nhưng nếu ăn phải dòngvi khuẩn gây bệnh thì nó sẽ bị nhiễm. Loài giun này bẩm sinh không có “ác cảm”với vi khuẩn nguy hiểm. Chúng cần phải có thời gian  để học hỏi nhằmphân biệt vi khuẩn nguy hiểm với những vi khuẩn khác để tránh bị bệnh.

Rất nhiều loài côn trùng khá thông minh. Nhà sinh học Reuven Dukas thuộc đại học  McMaster cho biết: “Con người coi côn trùng là những con rôbôt nhỏ chỉ hành động  theo bản năng”. Nghiêncứu do tiến sĩ Dukas thực hiện cùng những người khác đã chứng minh rằngloài côn trùng bé nhỏ xứng đáng được coi trọng nhiều hơn thế.

Ông nhận thấy ấu trùng của loài côn trùng phổ biếntrong phòng thí nghiệm của mọi thời đại, loài ruồi giấm Drosophilamelanogaster, có thể học làm quen với một số mùi thức ăn nhất định vàmùi liên quan đến kẻ thù. Trong một loạt các thí nghiệm khác, ông pháthiện ruồi rấm đực lãng phí rất nhiều thời gian  tán tỉnh những con cáithờ ơ. Phải mất rất nhiều thời gian  để chúng học được những tín hiệucủa con ruồi dễ chấp nhận.

Tiến sĩ Dukas đưa ra giả thuyết  rằng bất cứ loài động vật nào có hệ thần kinh đều có thể học tập.Thậm chí với cả những trường hợp các nhà khoa học  không thu được bằngchứng nào về việc học tập ở một số loài, ông vẫn cho rằng tìm ra đượcmột quy luật không hề nhanh chóng đến thế. “Liệu có phải vì tôi không phải là một giáo viên  giỏi hay vì loài vật không học?”, ông đặt ra câu hỏi.

Mặc dù học tập rất phổ biến trong thế giới  loài vật,tiến sĩ Dukas băn khoăn liệu có phù hợp khi hoạt động  học tập tiến hóađầu tiên. Ông nói: “Chúng ta không thể chỉ nói rằng học tập là một hoạt động  thích nghi với môi trường  thay đổi”.

Loài vật vẫn có thể thích nghi với môi trường  luônbiến đổi mà không cần phải dùng đến hệ thần kinh để học. Vi khuẩn cóthể thay đổi hoạt động  nhằm tồn tại. Nếu một con vi khuẩn cảm nhận đượcđộc tố, nó sẽ tránh đi. Nếu nó cảm nhận được nguồn thức ăn mới nó sẽđiều khiển hoạt động  của gen để điều hòa trao đổi chất. Theo tiến sĩDukas, “mạng lưới gen giống của vi khuẩn E.coli hoạt động  tốt đến mức đáng ngạc nhiên  trong điều kiện môi trường  thay đổi”.

Học tập hóa ra cũng có hậu quả phụ có hại khiến cho môi trường  sống trở nên phức tạp hơn.Tiến sĩ Kawecki và cộng sự mới đây đã tìm được bằng chứng ấn tượng chonhững hậu quả phụ này nhờ nghiên cứu  ruồi giấm khi chúng tiến hóa thànhnhững “học sinh” xuất sắc  hơn trong phòng thí nghiệm.

Để có được những con ruồi thông minh  hơn, các nhànghiên cứu cho chúng được lựa chọn giữa thạch cam và dứa làm bữa ăn. Cảhai món đều hấp dẫn đối với chúng. Nhưng những con ruồi giấm đậu trênthạch cam nhận thấy nó được trộn với thuốc đắng chữa sốt rét. Chúng mất3 tiếng đồng hồ  để học một điều rằng mùi thơm hấp dẫn của cam kéo theosau là một vị đáng sợ.

Để thử nghiệm  những con ruồi này, các nhà khoa họcsau đó cho chúng 2 đĩa thạch, một cam một dứa. Lần này không cái đĩanào chứa thuốc đắng. Những con ruồi đậu lên cả hai đĩa thạch, thưởngthức và những con cái thậm chí còn đẻ trứng trên đó.

Tiến sĩ Kawecki cho biết: “Những con ruồi đãtrải qua kinh nghiệm  đáng sợ với miếng thạch cam chứa thuốc đắng lẽ raphải tiếp tục tránh đĩa thạch cam mà quay sang đĩa thạch dứa”.

Ông và đồng nghiệp đã lấy trứng từ đĩa thạch dứakhông có thuốc đắng rồi từ những quả trứng này cho ra đời thế hệ ruồigiấm tiếp theo. Họ lặp lại quá trình trên thế hệ ruồi giấm mới, trừ mộtđiều đĩa thạch dứa được trộn thuốc đắng chứ không phải đĩa thạch cam.

Chỉ cần 15 thế hệ với điều kiện không thay đổi nhữngcon ruồi giấm đã được lập trình gen để học tốt hơn. Vào thời điểm bắtđầu tiến hành thí nghiệm, những con ruồi mất nhiều giờ để học sự khácbiệt giữa thạch có và không có thuốc đắng. Những con ruồi học nhanh thìchỉ mất chưa đầy một giờ đồng hồ.

Nhưng những con ruồi thông minh  cũng phải trả giá.Tiến sĩ Kawecki và đồng nghiệp đã mang ấu trùng của chúng trộn lẫn vớinhững cá thể của một giống ruồi khác sau đó cung cấp cho chúng nguồnmen nghèo nàn làm thức ăn để xem con nào sống sót. Họ thực hiện thínghiệm tương tự với họ hàng bình thường của những con ruồi thông minhsống trong quần thể ruồi khác. Khoảng một nửa số ruồi thông minh  tồntại trong khi con số này ở ruồi bình thường cùng họ là 80%.

Thí nghiệm đảo ngược cho thấy thông minh  không hề đảm bảo khả năng tồn tại. Tiến sĩ Kawecki nói: “Chúngtôi nuôi một số quần thể ruồi giấm rồi cho sinh sản đến 30 thế hệ vớinguồn thức ăn nghèo dinh dưỡng để chúng thích nghi và phát triển tốthơn. Chúng tôi  sau đó đã đặt ra câu hỏi  với khả năng học tập của chúng.Kết quả là khả năng học tập suy giảm”.

Khả năng học không chỉ gây hại cho ruồi giấm khi cònnhỏ. Trong một bài viết xuất bản trên tờ Evolution, Kawecki và đồngnghiệp công bố kết quả những con ruồi học nhanh của họ có tuổi thọ ngắnhơn 15% so với những con ruồi không trải qua thí nghiệm với thạch trộnthuốc đắng. Những con ruồi trong thí nghiệm về khả năng tồn tại lâu lạigiảm 40% khả năng học tập so với những con ruồi bình thường.

Kawecki nói: “Chúng tôi không biết  cơ chế này là gì”.

Từ một thí nghiệm khác, ông và đồng nghiệp nhận thấyhọc tập quá nhiều lại gây hại. Họ dạy một số con ruồi học nhanh làmquen với chấn động mạnh. “Những con ruồi này chết nhanh hơn đến 20% so với những con khác có cùng hệ gen nhưng không bị bắt học."

Hình thành mối liên hệ giữa các nơron thầnkinh có thể gây ra hậu quả tiêu cực. Cũng có thể gen khuyến khích họctập nhằm phát triển nhanh hơn, tồn tại lâu hơn đã gây ra biến đổi.

Tiến sĩ Dukas phát biểu: “Chúng ta sử dụng bộnhớ máy tính  gần như là miễn phí  nhưng thông tin  sinh học thì lại cógiá của nó. Ông thêm rằng cái giá phải trả mà tiến sĩ Kawecki đề cậpkhông phải là tình thế bất lợi của con vật. “Mà nó có nghĩa là bắt đầucuộc sống không hề có chút kinh nghiệm  trong tay”.

Khi con chim rời tổ, nó cần thời gian  học cách tìmthức ăn và tránh kẻ thù. Kết quả là, chúng dễ bị đói và bị ăn thịt.Tiến sĩ Dukas tranh luận rằng học tập tiến hóa đến mức độ cao hơn chỉkhi đó là một cách hữu hiệu nhằm phản ứng với môi trường  chứ không phảilà những phản ứng tự động.

Ông nói: “Dựa vào thông tin  đặc trưng về thời điểm và nơi chốn là rất tốt”.Một số loài ong chỉ sống nhờ một loài hoa nhất định. Chúng có thể tìmđược nhiều mật hóa nhờ những chỉ dẫn tự động. Những con ong khác thíchnghi với nhiều loài hoa, mỗi loài một dáng vẻ một mùa nở rộ riêng. Việchọc tập có thể là một chiến lược hiệu quả trong những trường hợp nhưthế.

Các nhà khoa học  đã thực hiện một vài nghiên cứunhằm kiểm định ý kiến này. Một trong số đó đã được các nhà khoa học  đạihọc London  xuất bản năm nay. Nghiên cứu  đó cho thấy những tổ ong mậthọc nhanh thu được mật hoa nhiều hơn đến 40% các tổ học chậm.

Tiến sĩ Kawecki cho rằng mỗi loài tiến hóa cho đến khi chúng đạt đến trạng thái cân bằng giữa lợi ích cũng như hậu quả của việc học.Thí nghiệm của ông chứng minh rằng ruồi giấm có khả năng di truyền đểtrở nên thông minh  hơn trong môi trường  hoang dã. Nhưng chỉ trong điềukiện phòng thí nghiệm thì tiến hóa mới thực sự phát triển theo hướngđó. Trong tự nhiên, bất cứ một sự tiến bộ nào trong học tập đều manglại hậu quả quá lớn.

Tiến sĩ Kawecki và tiến sĩ Dukas cùng đồng ý rằngcác nhà khoa học  cần phải chỉ rõ sự thỏa hiệp này, họ sẽ phải đánh giátầm quan trọng  của việc học tập trong cuộc sống  của mỗi loài. Khi nắmđược rõ hơn, khoa học  sẽ hiểu được nhiều hơn về năng khiếu học tập củaloài người.

“Con người đã đạt đến đỉnh điểm”, Dukasnói, về cả khả năng học của loài cũng như cái giá của khả năng đó. Tổngkích cỡ bộ não của con người  đòi hỏi phải tiêu thụ đến 20% tổng nănglượng lúc nghỉ ngơi. Bộ não của trẻ sơ sinh cũng lớn đến nỗi nó có thểẩn chứa nguy cơ cho cả bà mẹ và em bé mới sinh. Trong khi trẻ sơ sinhcũng bé nhỏ đến mức hoàn toàn vô vọng trong việc cứu chữa. Con ngườiphải mất nhiều năm để học cách tự lập.

Theo tiến sĩ Kawecki, việc tìm hiểu liệu con ngườicó phải trả một cái giá còn chưa bộc lộ nào khi học tập ở mức độ cao làrất có giá trị. “Từ đây chúng ta có thể suy ra một số căn bệnh chính là sản phẩm  phụ của trí thông minh”.

Lợi ích của việc học tập chắc chắn là rất lớn choquá trình tiến hóa để vượt qua mọi hậu quả. Với nhiều loài, học tập chủyếu giúp chúng tìm được thức ăn hoặc bạn tình. Nhưng con người  lại sốngtrong một xã hội  phức tạp nên việc học mang lại rất nhiều lợi ích.

Tiến sĩ Kawecki cho biết: “Nếu bạn sử dụng tríthông minh của mình để trở nên vượt trội thì sẽ hình thành một cuộcđua. Mặc dù chẳng có một giới hạn tối ưu tuyệt đối nào nhưng bạn phảigiỏi hơn những người khác”.

Bạn có ý kiến gì về bài viết Loài vật cũng học nhưng thông minh hơn chưa chắc đã tốt hơn (Phần 1) này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Loài vật cũng học nhưng thông minh hơn chưa chắc đã tốt hơn (Phần 1) bạn tại đây.