Trước cửa đình Quán La có một cây thị 4-5 người ôm không xuể. Và có một điều lạ là cây to xanh tốt quanh năm, nhưng mỗi năm chỉ đậu có vài quả nhỏ bằng chén hạt mít. Dân làng Quán La từ lâu cho rằng ai nhặt được quả thị này người đó sẽ gặp may mắn quanh năm. Chỉ có điều không ai trong làng còn nhớ rõ, cây thị có từ bao giờ. Ông Nguyễn Văn Chinh - người từng có nhiều năm làm thủ từ ở đình Quán La kể rằng, 80 năm trước, khi ông sinh ra cây thị đã mang dáng vẻ như ngày nay. Đã có rất nhiều nhà khoa học, nhà nghiên cứu  lịch sử  và cả khảo cổ đến xác định niên đại cho cây nhưng rồi vẫn chỉ là những lời phỏng đoán cảm tính.

Có người đoán cây thị 700-800 tuổi, người lại bảo cây có từ hơn 1.000 năm trước, người lại cho rằng nó có cùng thời điểm khi đình được xây dựng, cũng có người lại khẳng định “chắc như đinh đóng cột” rằng cây đã 3.000 năm tuổi. Niên đại thì chưa dám chắc, nhưng ai cũng thấy đây là cây thị cổ nhiều tuổi còn lại ở miền Bắc. Cũng giống như một kiếp người, đời cây cũng phải trải qua bao phen thăng trầm, hoạn nạn.

Đó là vào những năm 1970-1972, khi cả miền Bắc oằn mình hứng chịu những loạt bom B52 khủng khiếp của Không quân Mỹ. Ngày ấy, khu vực  Quán La trở thành nơi tập kết quân trang, đạn dược, pháo cao xạ, các loại chất đốt... Đám trẻ con trong làng nghịch dại, nhặt những tấm giẻ có dầu mỡ, quấn quanh thân cây đốt. Khi người dân  trong làng phát hiện ra thì cũng là lúc cây đã bị cháy xém khô. Sau trận hỏa hoạn ấy, phải mất tới gần chục năm cây mới lại đâm chồi nảy lộc. 

Chỉ cách cây thị chừng 50m, còn một cây đa cổ. Phải mất tới 16 bước sải chân, ông Nguyễn Văn Chinh mới đi hết một vòng quanh thân cây. Lịch sử  Xuân La còn ghi lại rằng, ngay dưới gốc đa này, trong lần về thăm thôn Quán La ngày 25-11-1958 Chủ tịch  Hồ Chí Minh  đã căn dặn nhân dân và cán bộ nơi đây “Cây đa cổ thụ này cũng như ngôi đình là nơi di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật có giá trị  cao, phụ lão và toàn dân toàn quân ta phải giữ gìn, bảo vệ cho thật tốt”... Không chỉ có giá trị  là một tác phẩm  tuyệt mỹ của thiên nhiên, cây đa còn là một di tích cách mạng.

Những năm kháng chiến chống Pháp, gốc đa đã trở thành căn cứ của cán bộ Việt minh. Lợi dụng cây đa rỗng ruột ở trong và có một cành cụt phía trên, các cán bộ hoạt động  bí mật vùng ven nội đã sống trong thân cây nhiều tháng. Sau này, khi phát hiện ra, lính Pháp đã cho khoét một lỗ lớn ở thân cây để dễ bề quan sát phía bên trong. Đến giờ vẫn còn ghi dấu, nhưng đáng tiếc là  ngay dưới gốc đa là một con đường  bê tông chạy qua. Ông Chinh tiếc nuối “Người ta láng xi măng  thế này thì rễ con làm sao có thể bắt vào lòng đất được. Thân chính của cây giờ đã mục rỗng, chỉ trông chờ vào những rễ phụ thôi”. Nói đến đây giọng ông như trầm xuống.

Cho đến tận bây giờ, đã gần chục năm sau sự ra đi của cây đa ngàn tuổi bao trùm đình Cổ Loa, người dân  nơi đây vẫn kể cho lớp con cháu của mình những truyền thuyết về cây đa khổng lồ  này. Người dân  Cổ Loa không quên được rằng, sự ra đi của cây quý phần nhiều do lỗi của con người.

Đành rằng, người ta đã trồng một cây đa mới thế vào nơi gốc cũ. Nhưng không biết  đến bao giờ hậu thế mới được thấy lại gốc đa cổ xưa. Tiến sĩ Vũ Thế Long là người từng có thời gian  dài cùng các đồng nghiệp của tổ bộ môn Lịch sử  môi trường  (Viện Khảo cổ) có những công trình nghiên cứu  về di tích cây xanh. Ông cho biết, cây đa là một cây đặc biệt, nó có bộ rễ sinh khí thả từ cành cây xuống đất. Khi rễ tiếp đất lại tiếp tục phát triển thành một cây mới với sức sống mạnh mẽ. Những cây đa cổ đã bị chết trong thời gian  gần đây ở Hà Nội phần nhiều là do người ta hạn chế, không cho bộ rễ non tiếp đất để tiếp tục tái sinh...

Một trong những điều khiến TS Vũ Thế Long hết sức bất bình ấy là việc người ta xây kè quanh các gốc cây. Cây đa được xác định là có từ thế kỷ  17 bên Đền Bà Kiệu giờ cũng đã có kè bao. Hai cây đa to nằm trên phố Trấn Vũ dẫu được ưu ái giữ lại trong lần mở con đường  mới chạy quanh hồ Trúc Bạch cũng đang lâm vào tình cảnh tương tự. Nếu đi dọc các con đường, các ngõ phố ở Hà Nội mới thấy, giờ mọi gốc cây đều đã được bê tông hóa. Xây kè như thế, sạch đẹp thật, nhưng đấy lại là cách giết dần các cây cổ.

Hình ảnh Hồ Gươm ngày nay đã trở nên rất khác so với cách đây chục năm. Những cây cổ quanh hồ giờ chỉ còn đếm được trên đầu ngón tay. Vẫn biết, đời cây cũng giống như đời người, nó cũng phải chịu vòng quay của sinh - lão - bệnh - tử. Dẫu vậy, nhưng nhiều người yêu quý  Hà Nội vẫn không khỏi ngậm ngùi tiếc nuối khi chứng kiến sự ra đi của từng tán cổ thụ. Để rồi, trước mỗi sự mất mát ấy, người ta lại bảo với nhau: “giá như”....

Bạn có ý kiến gì về bài viết Đời cây - đời người này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Đời cây - đời người bạn tại đây.