ÔngBùi Minh Lợi, Trưởng ban Văn hóa xã Vĩnh Đồng (Kim Bôi, Hòa Bình) cứ kểđi kể lại câu chuyện đó khi tôi hỏi về khu mộ đá Đống Thếch. Ông đã bỏcông việc đồng áng cả tháng trời để xem những người Nhật Bản  yêu khảocổ làm việc  miệt mài trên đống mồ hoang còn lại do bị bọn “mộ tặc” đàobới. Nước mắt của vị nữ tiến sĩ người Nhật làm ông xúc động.

ÔngLợi là Trưởng ban Văn hóa xã, quyền hành chẳng có là bao, nhưng ông rấtcó trách nhiệm với khu rừng mộ đá huyền bí nằm giữa thung lũng có hìnhmiệng rồng này. Những giọt nước mắt tiếc nuối một di chỉ khảo cổ cựcquý của nữ tiến sĩ người Nhật làm cho ông hiểu thêm giá trị  của nó.

Vậynên, dù khu mộ đá chẳng còn lại là bao, ông vẫn ngày hai lần, tối hailượt đạp xe lọc cọc vào khu mộ đá để xua đuổi những tên “mộ tặc” chuyênsăn lùng đồ cổ. Tất nhiên, chẳng ai trả lương cho ông vì việc đó. Ôngcần mẫn làm vậy để mong con cháu đời sau còn được biết đến văn hóa dântộc Mường Động của mình xưa kia.

Tôi thật sự khâm phục sự cẩnthận của ông Lợi khi ông lôi trong chiếc tủ đã mối mọt ra một chồng tàiliệu ố vàng, cũ kỹ, toàn là nói về văn hóa Mường và những nghiên cứukhảo cổ khu rừng mộ đá Đống Thếch.

Ngày ông Lợi còn nhỏ, ôngcùng đám trẻ trong bản thường xua trâu bò lên núi, quanh khu rừng mộđá. Dù tò mò lắm song  bọn trẻ cũng không dám vào khu rừng mộ đá, bởi nóquá lạnh lẽo, u ám. Khi đó, rừng phủ khắp nghĩa địa mộ đá. Hàng vạn cộtđá đen trũi nằm im lìm trong sương mờ, trải khắp thung lũng. Nơi đâyđược mệnh danh là vùng đất của người chết, cọp beo và các vị thần linh.

Theotài liệu cổ của người Mường, ngày xưa, các vị quan lang ở xứ Mường Độngrộng lớn đã chọn khu vực  núi non hình miệng rồng này làm nơi yên nghỉvĩnh hằng nhằm giữ long mạch cho con cháu đời sau mãi được cơ đồ.

Theotruyền thuyết, người vợ thứ ba  của Vua Hùng giận chồng đã bỏ kinh đô,dắt theo hai người con lên rừng khai hoang lập ấp, tạo nên vùng đất vôcùng trù phú. Khi ba mẹ con mất hóa thành 3 ngọn núi dáng rồng chầu vàcùng hướng về kinh đô. Hàng năm, vào những ngày tết, các bản Mường dắttrâu, bò lên núi, nơi có rừng mộ đá mổ thịt cúng Vua Hùng.

Mỗibản Mường thường có một bà mỡi (tương tự như thầy mo, thầy cúng) và cácbà mỡi có quyền lực rất lớn trong bản. Điều đặc biệt là các bà mỡi đềuthờ Vua Hùng. Để quyền năng của mình cao hơn, các bà mỡi thường sắm lễmang vào rừng mộ đá cúng bái.

Khi một vị quan lang hoặc gia tộccó người chết thì cả vùng Mường Động làm đại tang. Quan tài là một khúcgỗ quý được khoét rỗng ruột. Sau nhiều ngày cúng bái, quan tài mới đượckhiêng đi chôn ở nghĩa địa mộ đá. Người ta rải một lớp than củi đốtbằng gỗ trai, và đổ vào quan tài một lớp gạo rang khá dày rồi mới lấpđất.

Chỉ với những vị quan lang mới được táng cẩn thận như vậy đểgiữ xác lâu phân hủy. Những đồ vật cũng được chôn theo khá nhiều. Ngườinào làm quan to, giàu có thì được chôn theo rất nhiều vật quý. Thậmchí, theo truyền thuyết, người ta còn chôn sống gia nhân là các cô gáixinh đẹp để phục vụ người chết ở cõi âm. 

Sau khi lấp mộ, línhtráng, cùng hàng trăm thanh niên  khỏe mạnh  khắp xứ Mường Động phải cưỡivoi vào tận Thanh Hóa khai thác đá xanh vĩnh cửu rồi vận chuyển ra.Điều này được kể trong những mo Mường và cũng khớp với nhận định củacác nhà khoa học, bởi loại đá xanh vĩnh cửu như ở khu mộ này chỉ có ởThanh Hóa. Những khối đá lớn này được đẽo gọt, chạm trổ rồi đem chônxung quanh mộ.

Các ngôi mộ đều tuân thủ một nguyên tắc chung:phía đầu mộ chôn ba khối đá cao, to nhất thành một hàng thẳng, còn chânmộ chôn ba khối đối xứng với đầu mộ và những khối này nhỏ hơn, thấphơn. Nhiều nhà khảo cổ đã sững sờ trước cảnh tượng hàng ngàn khối đálớn, có khối cao đến 5m, nặng cả chục tấn, được dựng thẳng đứng quanhnhững ngôi mộ sau vài trăm năm dãi dầu mưa nắng mà vẫn vững chãi. Vớicác nhà khoa học, việc đưa ra những giả thuyết  về cách khai thác, vậnchuyển những khối đá lớn này trên đoạn đường rất dài của người xưa làhết sức thú vị.

Trên mỗi khối đá đều khắc chữ Hán nói về thânthế, công danh, gia tộc của người nằm dưới mộ. Với những khối đá xanhvĩnh cửu, các quan lang, gia tộc người Mường tin rằng con cháu đời sausẽ mãi khắc ghi công trạng của tổ tiên mình.

Ông Lợi cho tôi xembản dịch của một chuyên gia  khảo cổ học nội dung  của những dòng chữtrên một hòn đá mồ: Ông Đinh Công Kỷ, tước Uy lộc hầu, thổ tù kiêm caiquản vùng Mường Động. Sinh năm 1582, mất giờ sửu, ngày 13 tháng 10  nămĐinh Hợi 1647. Khi chết được ban tước Chưởng vệ đề đốc uy quận công.Đến ngày 22 tháng 2  năm Canh Dần (1650) được đưa về huyệt trên núi bằng15 xe tang, 7 con voi, 5 con ngựa...

Con cháu, thê thiếp của cácvị quan lại thổ tù cũng đều có mồ riêng với những cột đá sừng sững uynghi. Có một điều gây ấn tượng đặc biệt đối với các nhà khảo cổ họctrong nước và quốc tế, ấy là những tấm bia đều ghi ngày mất và ngày hạhuyệt cách nhau rất lâu, đến vài năm. Tuy nhiên, các cụ già người Mườnglại rất hiểu điều này.

Những bài mo Mường kể rằng, khi ngườichết, xác được cho vào trong khúc gỗ quý có lót than gỗ trai, gạo rangrồi treo trong nhà hoặc bếp vài năm sau mới đem chôn. Trong suốt thờigian đó, gia đình  phải cúng tế đều đặn với những nghi lễ rất phức tạpđể linh hồn người chết được siêu thoát.

Cũng chính việc mai tángngười chết phức tạp, kéo dài như vậy nên nền văn hóa Mường một thờiđược thể hiện rất đầy đủ qua các nghi lễ mai táng. Nữ tiến sĩ ngườiNhật nói với ông Lợi rằng, bà đã đi rất nhiều nơi trên thế giới, nhưngchưa gặp nơi nào có rừng mộ rộng lớn và chứa đựng nhiều câu trả lời vềvăn hóa, lịch sử  như khu mộ Đống Thếch của người Mường. Chỉ tiếc rằngnó đã bị phá gần hết.

Vẫn với chiếc xe đạp lọc cọc, ông Bùi MinhLợi dẫn tôi qua những con đường  quanh co tìm vào hõm núi hình miệngrồng. Khu mộ đá hiện ra trước mắt thật thảm hại. Cả một thung lũng rộnglớn, từng là rừng mộ mênh mông xưa kia, nay là cánh đồng mía bạt ngàn,những thửa ruộng trồng đủ các loại rau cỏ. Trâu bò nhẫn nại kéo cày,người kiên trì cuốc đất.

Để bảo vệ rừng mộ đá cổ kính, bí ẩn mộtthời, các cơ quan  chức năng tỉnh Hòa Bình  đã trình thủ tục lên trungương và lập tức khu mộ cổ Đống Thếch trở thành di tích lịch sử  quốcgia. Ngay sau đó, khu mộ đá cổ còn sót lại được đầu tư  làm đường, xâytường rào, nhà bảo vệ và có cả ban bảo vệ di tích, cùng với hướng dẫnviên phục vụ khách tham quan.

Tuy nhiên, khi chúng tôi  đến thìthấy cảnh tượng bảo vệ di tích cấp quốc gia  này thật... buồn. Tường xâythấp lè tè, không có hàng rào thép gai bảo vệ, cổng mở suốt ngày đêm,nhà bảo vệ không một bóng người. Trong khu vực  còn sót lại của rừng mộrộng 3 ha được “bảo vệ nghiêm ngặt” này, người dân  vẫn dắt trâu bò vàocày bừa, gieo trồng quanh những ngôi mộ cho đỡ... phí đất.

Các hốkhai quật đã được san bằng để trồng ngô, đậu tương, rau cỏ. Những tảngđá được người dân  khiêng về lót cầu ao, đập vỡ nung vôi, hoặc đẩy vàomột xó để lấy đất trồng cấy. Tệ hại hơn, người ta còn xây cả hố chứaphân chuồng, ủ phân xanh bón cho cây trồng trong khu vực  bảo vệ.

Khônghiểu sao, trong khi du khách lên Hòa Bình  có rất ít chỗ để tham quan,tìm hiểu văn hóa Mường, vậy mà ngay tại “thủ phủ Mường Động” này ngườita lại bỏ phí một khu di tích quý như vậy?

Bạn có ý kiến gì về bài viết Bí ẩn khu mộ đá cổ ở Kim Bôi - Hòa Bình này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Bí ẩn khu mộ đá cổ ở Kim Bôi - Hòa Bình bạn tại đây.