Khi "đứa bé dễ thương" dường như chỉ qua một đêm biếnđổi thành một thiếu niên luôn sẵn sàng khiêu khích và cáu gắt, là khibóng ma của lứa tuổi dậy thì xuất hiện ồn ào trong một gia đình. Đôilúc cha mẹ không nhận ra đứa con mình nữa. Các nhà thần kinh học đã"nhìn" vào bên trong đầu của lứa tuổi mới lớn để tìm hiểu tại sao tuổiteen lại thường kỳ lạ như vậy.

Tại Viện Sức khỏe  Tâm thần Quốc gia  Mỹ, nằm cáchWashington vài km về phía đông bắc, tuần nào cũng vậy, từ 17 năm nay,đón các thiếu niên đến chụp cộng hưởng từ não. Lần lượt từng người mộtđược ông Jay Giedd, một nhà tâm lý học trẻ em  gọi vào, đặt nằm trêngiường rồi đẩy vào một ống lớn màu xám.

Trong 15 phút, sóng radio  và từ trường thăm dòtừng vùng não và tạo hình ba chiều từ những dữ liệu  thu được. Kết quảlà khi dữ liệu  càng nhiều, những quan niệm về độ tuổi bí ẩn "dậy thì"càng bị lung lay.

Cho đến giữa thập niên 1990, các chuyên gia  đều tinrằng bộ não của con người  phát triển hoàn tất vào độ tuổi 12. Nhữngbiến đổi lạ kỳ ở tuổi dậy thì hoặc là do hoóc môn, do tâm lý biến đổihoặc do cả hai.

Nhưng khi chụp quét não, người ta đã tìm ra những kết quả hết sức bất ngờ.

Thay vì là một cơ quan  đã được hoàn tất với nhữngkết cấu vững chắc, trong sọ của trẻ dậy thì là một công trường xây dựngrất nhộn nhịp, với nhiều khung giàn dáo được thay nhau dựng lên, liênkết mới được tạo thành và liên kết cũ lại bị giật sập. Nhiều khu xâydựng được cho là đã hoàn tất từ lâu lại đang được đo đạc lại, nhiều nơikhác rõ ràng là đang ở trong thời kỳ được tu bổ.

"Bộ não phát triển trong những năm của lứa tuổiteen năng động hơn chúng tôi  nghĩ rất nhiều," Giedd nói. Vì thế mà hìnhảnh của một người gần như trưởng thành, "về sinh học đã hoàn tất" chỉcòn thừa một vài hoóc môn, đã phai nhạt đi.

Ban đầu, nó hình thành vô số liên kết mới để cókhả năng xử lý và lưu trữ  thông tin. Nhưng tiếp đó, nó lại cắt bớt sựđa dạng, chỉ để lại các liên kết thường dùng đến. Điều này được gọi là"Thuyết Darwin trong thần kinh". Sau cùng, bộ não chín muồi trở thànhmột cỗ máy kiểm soát và suy nghĩ với ít kết nối hơn nhưng nhanh hơn. Nótrưởng thành.

Việc hiểu rõ sự tái xây dựng  của bộ não đã dẫn đến những cách nhìn mới về tuổi dậy thì.

"Ngày nay, những giải thích đơn giản không cònđầy đủ nữa", Karina Weichhold, tham gia một nghiên cứu  dài hạn về tuổidậy thì tại Đại học  Jena (Đức), nói.

Chẳng hạn, tuyến tùng quả trong não sản xuấthoóc môn melatonin gây buồn ngủ chậm hơn 2 giờ mỗi ngày, vì thế mànhiều thiếu niên lâm vào tình trạng "thời kỳ đến chậm" - buồn ngủ muộnhơn cả thế giới  còn lại. Và cũng vì chất melatonin phân hủy muộn hơnnên buổi sáng những người này thức dậy cũng mệt nhọc hơn.

Phần vỏ não trước trán là nơi đưa ra những quyếtđịnh như "bây giờ đầu tiên là tôi làm bài tập, sau đó đi đổ rác - rồimới viết mail  cho bạn bè".

Thế nhưng do những tu bổ liên tục mà phần vỏ này gầnnhư không thể tiếp cận được. Vì vậy, sẽ có khi cha mẹ yêu cầu hàng chụclần mà đứa trẻ vẫn không mang rác đi đổ: đó là do phần vỏ não trướctrán đánh giá  thế giới  và những tín hiệu của nó khác đi.

Một thiếu niên trong tuổi teen  như thế thật ra phảitrả lời câu hỏi  do bố mẹ gào lên: "Mày có hiểu chưa?" một cách thật thàrằng: "Vâng ạ, hiểu rồi, nhưng không phải như bố mẹ nghĩ đâu". Song  đôikhi cậu ta dường như "tỉnh bơ" trước những cơn thịnh nộ đó? Điều này cóthể cũng có liên quan đến sự phát triển của bộ não. Vì trong khoảng từ12 đến 18 tuổi, vận tốc mà thiếu niên nhận biết cảm xúc của những ngườichung quanh giảm đi đến 20% - có thể là một dấu hiệu của sự kết nốikhông hiệu quả các trung tâm  thần kinh.

Sự hiểu lầm và bốc đồng kỳ lạ của lứa tuổi dậy thì

Trong một thí nghiệm đơn giản, các nhà nghiên cứu  củaBệnh viện McLean tại Belmont, Massachusetts đã chứng minh lứa tuổithiếu niên xử lý những thông điệp được cho là không thể hiểu nhầm đượcmột cách kỳ lạ như thế nào. Họ cho nhiều thiếu niên và người trưởngthành xem một loạt ảnh chân dung chụp nhiều người với vẻ mặt giận dữ,đau buồn, tức giận và vui vẻ. Đồng thời, não của người tham gia đượcchụp ảnh.

Kết quả: Trong khi người trưởng thành dùng vỏnão trước trán để hiểu những cảm xúc phức tạp, thì lứa tuổi dậy thì lạidùng phần hạch hạnh nhân - điều khiển những phản ứng mang tính bảnnăng.

"Tôi tin rằng thùy trán ở tuổi dậy thì khôngphải lúc nào cũng hoạt động  hoàn chỉnh", bà Deborah Yurgelin-Todd lãnhđạo nhóm giải thích. "Vì thế mà lứa thiếu niên thường không nghĩ đếnnhững hậu quả do hành vi của họ mang lại và có những cư xử mà chúng tađánh giá là bốc đồng."

Đối với bậc làm cha mẹ, điều đó nghĩa là nếumuốn đứa con 15 tuổi làm nhanh bài tập toán thì không nên nhấn mạnh đếnnhững bất lợi trừu tượng trong tương lai xa vời ("Nếu thế thì con saunày chẳng bao giờ có việc làm  đàng hoàng đâu.") mà nên nhiều hơn là đếnnhững lợi ích cụ thể trước mắt ("Có điểm toán tốt thì mẹ cho tiền conđi xem phim!").

Một nguyên nhân  khác khiến trẻ dậy thì hành động  không suy nghĩ là do bộ phận nhân áp ngoài (nucleus accumbens)nằm sâu trong não chưa chín muồi. Bộ phận này tham gia điều khiển việchướng đến thưởng công, và nó làm việc  ở thiếu niên chậm chạp hơn là ởngười lớn - có nghĩa là lứa tuổi teen  phải nhảy từ một vách đá cao hơnđể có được cùng một cảm giác mạnh như tại một người trưởng thành.

Đồng thời, bộ não của tuổi teen  lại chưa chínmuồi đủ để có thể đáng giá hết những nguy hiểm đi cùng. Vì thế mà tainạn không phải là điều đáng ngạc nhiên. Trong thời kỳ này (thời mà conngười đạt đến đỉnh cao về mặt thể xác), tỷ lệ tử vong ở châu Âu  cao gấp2-3 lần so với lứa tuổi trẻ  em. Gần như toàn bộ những nguyên nhân  gâychết người nhiều nhất trong khoảng đời này đều là do sai lầm khi dựtính không đúng hay cảm xúc thái quá.

Tuy nhiên, nhiều nhà sinh học thần kinh cũng tin rằngnhững trải nghiệm thực tế sẽ tác động ngược lại đến sự hình thành cấutrúc của não.

Bao giờ thì trưởng thành?

Giáo sư tâm lý học người Đức Till Roenberg ủng hộ  mộtđịnh nghĩa mới: Trưởng thành là những người tự nguyện đi ngủ sớm. Vìviệc giã từ cuộc sống  như con cú đêm đánh dấu không nhầm lẫn bước đivào tuổi trưởng thành. Phụ nữ  bước qua "cuộc thi trưởng thành" nàytrung bình vào lúc 19,5 tuổi và nam giới với 20,9 tuổi.

Đối với những nhà nghiên cứu  não như Jay Gieddthì một người 20 tuổi vẫn còn lâu mới hoàn toàn trưởng thành. Ông dựđoán rằng não con người  vẫn còn trong tình trạng tái xây dựng  mãi đếntuổi 25.

Bạn có ý kiến gì về bài viết Vì sao trẻ dậy thì 'bất trị'? này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Vì sao trẻ dậy thì 'bất trị'? bạn tại đây.