Ðến như dân vùng cao Ðại Sơn (Văn Yên, Yên Bái) không mất người đổ nhà, 2.600 nhân khẩu mà chỉ trồng cấy trên một dải thung lũng hẹp có 85 ha bốn bề núi bọc, cũng ngao ngán nhìn đồng ruộng hôm qua mơn mởn lúa thì con gái, giờ trắng băng như biển.

Nếu chỉ trông vào hạt lúa thôi, thì đúng là cái đói đã gõ cửa rồi.

Vài ngày sau trận lũ, Bí thư Huyện ủy Văn Yên Nguyễn Văn Lịch báo tin, Văn Yên cũng thiệt hại nặng nề. Mười một người thiệt mạng, bốn người mất tích.

Nhà cửa trôi, sập, hư hỏng hơn 200 ngôi, ngập lút mái hơn 400 ngôi, hàng nghìn dân di dời đến nơi cao ráo, số đông phải chịu cảnh màn trời chiếu đất, lúa màu, các công trình thủy lợi, giao thông ước tính đến gần 30 tỷ đồng.

Với một huyện miền núi nghèo, tổn thất ấy thật lớn. Hơn 600 ha lúa, màu đồng bào đổ vào biết bao tiền của, mồ hôi công sức nay thì mất trắng, đã quá xót xa. Mà di hại cát sỏi phủ dày hơn 150 ha ruộng bãi, chưa biết phải tái tạo đến bao giờ mới trồng cấy được.

Nhưng tai họa nào thì mình cũng vượt qua được thôi - người già Ðại Sơn từng nói thế.

Ruộng bãi, lúa màu mất trắng, thì rừng, kinh tế  rừng là "Mẫu Thượng Ngàn" giang tay cứu giúp - điều này thì đồng bào miền núi thấm thía rồi. Dân các làng bản mấy xã như An Bình, Lâm Giang, Xuân Tầm, Xuân Hợp..., xảy lũ quét trôi nhà, cuốn người, cũng là do cái đói thúc ép, đốt rừng làm quá nhiều nương sắn ven khe, suối, lũ xối bất chợt đêm khuya trở tay sao kịp chứ?

Trái lại, những bản làng nhanh chân hơn bỏ công sức làm rừng từ sớm, như dân Ðại Sơn, thì mưa thuận gió hòa hay thiên tai mưa lũ cũng thế, lúa gạo, tiền tiêu bấy nay trông nhiều vào rừng quế.

Mới đây, đến Ðại Sơn, tôi ngợp trong mầu xanh bạt ngàn và hương quế thơm như đến từng chân tóc. Dọc các ngả đường vào các làng, các bản Làng Vầu, Núi Dốc cho chí Ngòi Ðục, Ngòi Thắp... đâu cũng thấy vệ đường la liệt những thân gỗ quế, lớn nhỏ.

Nhà nào nhà nấy quế vỏ phơi đầy sân, chất từng đống ngoài hiên, trong nhà. Ðồng chí Bí thư Ðảng ủy xã Bàn Phúc Minh, người Dao Ðỏ cùng đi, nói, những thân gỗ ấy tuổi từ bảy, tám năm tới 15-16 năm. Vỏ ư, cành ư, lá ư, đều bán lấy tiền rồi, còn thân gỗ làm cột kèo nhà, hay đóng đồ gỗ, đều được hết. Nghĩa là cây quế "kinh tế" vào bậc nhất.

Thời giá bây giờ, đến như lá quế để chế biến tinh dầu cũng bán được 700-1.000 đ/kg. Cành thì bán để người ta xay, tán làm hương. Quế vỏ làm dược liệu, dĩ nhiên là quý nhất, quãng trên dưới 125 nghìn đồng/kg khô.

Tuy giá cả bây giờ biến động, trước là một, giờ là hai cân quế tươi mới "ăn" một cân gạo, nhưng mỗi hộ chí ít cũng vài ba ha quế, giống cây này lại trồng dày, chỉ phải làm cỏ khi cây còn non, sau thì đất đai mưa nắng Ðại Sơn nuôi dưỡng, vài ba năm đã chặt tỉa bán, nên dân dẫu mất mùa lúa vì mưa lụt, vẫn cứ no đủ trở lên.

Người Dao Ðỏ Ðại Sơn đã biết trồng quế từ 150 năm trước - người già các bản người Dao nói thế. "Nhưng bây giờ á, cả người Tày, người Mông, người Kinh ở các bản Khe Chà, Khe Phẩy, Khe Giang cùng nhiều làng bản khác, đâu đâu cũng trồng quế cả".

- Vậy chứ nhà ai có rừng quế to nhất thưa già?

- Hà, nhiều đấy. Ðược khen nhiều, quãng 10 ha gì đó, là các nhà Hoàng Văn Minh, Ðặng Nguyên Tài, Bàn Tiến Huấn...

Mười ha rừng quế, đã có thể gọi là trang trại. "Những nhà ấy đã xây nhà, mua xe máy  cả rồi" - dân làng bảo thế. Bí thư Bàn Phúc Minh nói: Dân ai cũng gắng làm giàu. Cả xã đã trồng 150 ha quế. Sẽ giàu lên thôi. Nhưng hiện thời Ðại Sơn vẫn còn bốn thôn Làng Bang Thượng, Hạ, Ðá Ðứng, Gốc Sấu địa hình hiểm trở, vẫn thuộc diện đặc biệt khó khăn.

Bây giờ, hỏi ai nổi tiếng về trồng quế, thì chả cứ dân Ðại Sơn, mà không ít người hàng huyện cũng nói: Cụ Hoàng An chứ còn ai.

Cụ được cả tỉnh biết tiếng từ thời bao cấp. Hồi ấy đến dân thủ đô  mong có xe đạp mà đi, thì dân Ðại Sơn lắm nhà trai tráng đã đi "săn" xe Mo-kích Ðức, sắm về chạy vèo vèo, lại nói vẫn chả bì được ông An. Ngôi nhà cũ mái bằng to rộng, lối xây cất có vẻ những năm 80 thế kỷ  trước, cạnh nếp nhà ngang hai tầng mới xây dăm bảy năm, đồ gỗ modern bóng nhoáng. Sân gạch, hiên nhà ngổn ngang những quế vỏ, quế cành, hương quế sực nức bay ra tận ngõ. Nhưng cửa đóng then cài vắng ngắt.

Khách đợi khá lâu, cụ ông, cụ bà mới đi rừng về, tay xách nách mang  toàn quế. Cụ "trùm quế" hóa ra người nhỏ thó, nay ngót 80 tuổi nhưng được cái dẻo dai, bước nhanh thoăn thoắt. Cụ than phiền, nghe giọng phiền ít vui nhiều:

- Ấy à, giờ chỉ hai vợ chồng già làm lấy mà ăn thôi. Ba trai, hai gái  chúng lấy vợ lấy chồng, sinh con đẻ cái ra ở riêng, ở quanh đây cả. Hai thân già, trông coi mấy ha mà thấy bở cả hơi tai.

Hỏi chuyện, mới hay trang trại quế của gia đình  cụ là cả một cánh rừng, dăm chục ha. Có cả quế lâu năm, trong đó có những gốc thuộc diện được xã khuyến khích bảo tồn để phục vụ du lịch, cũng có quế trồng mới liên tục mấy năm nay.

Người già chuyện gì cũng ưa nói ngọn ngành. Sau tuần trà nước đãi khách, cụ An thủng thẳng kể:

- Các vị cứ nghĩ nghề trồng quế Ðại Sơn là từ tổ tông truyền lại chứ gì? Không phải thế đâu. Là do huyện dựng dõ cả đấy. Hồi ấy vừa thắng Mỹ xong, ông Kiều Việt Nguyên, Phó Bí thư Huyện ủy về họp với xã viên, bảo ruộng lúa ít quá, muốn no thì phát hoang rừng tạp, trồng quế, bán lấy tiền mua lương thực. Ông Bí thư Ðảng ủy xã Ðại Sơn dẫn chúng tôi  đi tận Ðầm Hà tỉnh Quảng Ninh  mua cây giống. Chà, không ngờ đất này quế lớn nhanh, dăm năm đã khép tán thành rừng, mười năm đã chặt tỉa, bóc vỏ bán cho mậu dịch. Hồi ấy dân Ðại Sơn nghèo xơ nghèo xác, lần đầu tiên thấy mình nhiều tiền quá, hoa cả mắt, tay đếm cứ run bần bật.

- Thế còn cụ thì sao, hẳn là...

Ông lão cười thật hiền:

- Tôi ấy à, tôi hạ bốn cây to nhất đem bán, ui cha, được những 68 triệu đồng. Gớm, ẵm cả bọc tiền mà chốc chốc cứ nhìn xem có thật hay không. Vừa mừng vừa lo nghĩ vẩn vơ, lại cứ loay hoay nghĩ tiền tiêu vào việc gì đây? Lúc ấy Chính phủ  phát hành công trái. Nên chả suy tính gì nữa, đem mua công trái tất. Tỉnh tuyên dương là người mua công trái nhiều nhất tỉnh.

Câu chuyện của cụ An cứ ngược dần về thuở dân Ðại Sơn tham gia kháng chiến. Cụ nheo nheo mắt như thể cố nhớ lại chuyện xưa:

- Ấy, hồi còn bé, tôi đã làm liên lạc cho du kích, chuyên chạy giấy tờ hỏa tốc. Lấy đoạn mía làm gậy chống, công văn vo tròn giấu trong gậy, phòng nhỡ ra bị quân Pháp bắt thì vứt gậy vào bụi rậm. Một lần băng rừng thì gặp lính Pháp phục kích, tôi vứt gậy phi tang. Chúng giải về đồn Ngòi Thít. Hôm sau thì giải khá đông người bị bắt đi, chả biết sẽ đi đâu. Dọc đường, nhè lúc chúng không để ý, tôi đánh liều nhảy ngay vào bụi cỏ ven đường, cắm đầu chạy thục mạng vào rừng, nghe tiếng súng đì đoàng, đạn bay chíu chíu, may mà chạy thoát, cứ thế băng rừng, lội sông, lội suối về nhà.

Bí thư Ðảng ủy xã Bàn Khúc Minh góp chuyện:

- Vì có công với kháng chiến, nên cụ An được Nhà nước  tặng Huân chương Kháng chiến hạng Nhất đấy. Hồi hợp tác hóa nông nghiệp, thì cụ vào Ðảng. Năm kia cụ nhận Huy hiệu 48 tuổi đảng, phải không ạ ?

- À ừ, phải đấy ! Cụ già chất phác tỏ ra hãnh diện vì góp được ít cùng dân Ðại Sơn, dân Văn Yên làm nên danh hiệu hai lần Anh hùng cho huyện Văn Yên - Anh hùng LLVT, Anh hùng thời kỳ đổi mới.

Vẻ mặt cụ An bỗng rạng hẳn lên. Cụ cất giọng hào hứng:

- Tôi còn được gặp Bác Hồ nữa đấy, lại được ăn cơm với Bác. Nhưng mà tiếc quá, chả có tấm ảnh nào làm kỷ niệm - Cụ xuýt xoa, rồi kể:

- Ấy là vào năm 1962, tôi được tỉnh gọi đưa vào đoàn của tỉnh về Thủ đô  dự Quốc khánh 2-9. Bác gọi cả đoàn vào Phủ Chủ tịch  ăn cơm, chuyện trò với Bác.

Tôi chăm chú ngắm Bác, nghe Bác nói, bát đũa lóng ngóng, ăn vài miếng đã thấy no. Mấy hôm sau về nhà, gớm, dân làng nườm nượp kéo đến đòi kể chuyện gặp Bác thế nào, kể đi kể lại không biết  bao nhiêu lần.

Ðến bây giờ cũng chưa có nhà nào ở Ðại Sơn hơn được nhà cụ về nghề trồng quế. Nhưng khi nghe khách hỏi mỗi năm cụ bỏ túi mấy trăm triệu nhờ quế, cụ ngớ ra, rồi "à" một tiếng, bảo:

- Dân Ðại Sơn ấy à, có tiêu pha gì lớn, làm nhà cửa, cưới vợ cho con chẳng hạn, mới chặt hạ vài ba cây thôi. Còn thì thỉnh thoảng chặt tỉa đôi cây be bé, đủ tiền gạo muối, tiêu vặt ấy mà.

Chà, hóa ra rừng quế là thứ "ngân hàng xanh" của dân trồng quế, muốn "rút" tiền lúc nào thì rút, chả phải giấy má thủ tục gì.

Tiền đồng vào buổi mất giá, cứ để tiền cho rừng giữ hộ, nhìn đại cục quốc gia  thì bất lợi, nhưng lại thấy mừng là người miền núi bây giờ cũng quen tính toán khôn ngoan. Lũ lụt, mất mùa, thì có ngay ngân hàng  kia chu cấp.

Có nghĩa là nghề rừng - nghề nông tạo thế "ỷ dốc", nương vào nhau mà đứng vững trước thảm họa thiên tai, và hướng đến làm giàu.

Mới đây tôi đã có dịp chia sẻ  hiểu biết ấy với các đồng chí ở huyện Văn Yên. Bí thư Nguyễn Văn Lịch nói:

- Quế cũng như cây nguyên liệu, cây công nghiệp, cây ăn quả, là "xương sống" của chiến lược phát triển miền núi mà Văn Yên theo đuổi. Có điều, người dân  còn nghèo nên thiếu vốn đầu tư  nghề rừng.

Thành ra những xã ít đất nông nghiệp, bấy nay cứ ra sức ngăn chặn dân phá rừng làm nương ngô, sắn để tự cứu đói, mà không ngăn nổi. Giống như đô thị lớn cứ giằng co hoài trong việc ngăn người nghèo lấn chiếm vỉa hè, lề đường buôn bán vặt ấy mà.

Hẳn phải chờ đợi chính sách thật mới của quốc gia  đầu tư  cho rừng và nghề rừng mới có thể thoát thế bí này. Tuy nhiên, Văn Yên ngày càng có nhiều mô hình làm nghề rừng hiệu quả - trồng chè, cây nguyên liệu  giấy, cây công nghiệp, cây đặc sản... Rừng quế ở Ðại Sơn - Tân Tầm - Phong Dụ Thượng - Phong Dụ Hạ, tỏ ra hiệu quả cao, nay mở rộng tới 20 nghìn ha.

Về bài toán cân bằng giữa lương thực - nghề rừng trên quy mô toàn huyện, Bí thư cho hay ở vùng thấp, lúa nước chừng 3.000 ha, đã cho bình quân 40 nghìn tấn/năm, tạo an toàn lương thực cho cả dân ở hai vùng chè và cây công nghiệp, cây đặc sản, khỏi phải phá rừng làm nương.

Hẳn nhờ thế mà những năm mưa thuận gió hòa, Văn Yên xóa đói, giảm nghèo nhanh. Nhưng ác thay, vừa lại sức sau tai họa rét đậm, rét hại năm ngoái, thì lũ lớn năm nay lại ập tới!

Lũ chưa rút hết, đồng bãi còn trắng băng, Bí thư Nguyễn Văn Lịch vẫn giọng điềm tĩnh:

- Văn Yên đã có bài học ứng phó thành công  với tai họa rét đậm, rét hại, sau thì được mùa lớn. Ðó là nhờ ý chí người Văn Yên, có hỗ trợ của Chính phủ, của tỉnh, của cả nước. Nay lũ to, tổn thất lớn, vượt qua biết bao là gian nan vô kể, cứu đói khẩn cấp và dựng lại nhà cửa, trường học, sửa đường sửa cầu, dọn dẹp đồng bãi, cấy trồng vụ mới, vân vân, cả một núi công việc  mà việc nào cũng khẩn thiết. Nhưng chắc chắn Văn Yên sẽ vượt qua thôi.

Bạn có ý kiến gì về bài viết Mất lúa, thì đã có rừng! này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Mất lúa, thì đã có rừng! bạn tại đây.