Bìa bản dịch tiếng Việt  của quyển sách đoạt giải Man Booker 2008 - Ảnh: H.A.T.

1. Cọp trắng là tác phẩm  thứ tư  của các nhà văn Ấn Độ  đoạt giải thưởng của khối những nước nói tiếng Anh, mức độ danh giá có lẽ chỉ đứng sau giải Nobel văn học mà thôi. Ba tác phẩm  đoạt giải trước đó là Lũ trẻ sinh ra lúc nửa đêm (1981, nhà văn gốc Ấn Salman Rushdie), Trùm chuyện vặt (1997, nữ văn sĩ Arundhati Roy, bản dịch tiếng Việt  là Chúa trời của những điều vụn vặt), Di sản của mất mát (2006, nữ văn sĩ Kiran Desai).

Kể thêm tác giả  Jhumpa Lahiri (tập truyện Người dịch bệnh) với giải Pulitzer  Mỹ năm 2000, hoặc một đội ngũ những tác giả  Ấn Độ  nổi danh thế giới  như Anita Desai với Bị giam giữ (In custody), Vikram Seth với Chú rể  tốt (A suitable boy), Amitabh Gosh với Hình bóng (The shadow lines), Khuswant Singh với Delhi, Bharati Mukherjee với Hoa nhài (Jasmine), Manil Suri với Cái chết của Vishnu (The death of Vishnu), Vikas Swarup với Triệu phú khu ổ chuột... thì người ta có thể nói đến một hiện tượng văn học Ấn Độ  tràn đầy hơi thở đời sống, thấm đẫm bản sắc và độc đáo hiếm thấy.

Hiện tượng này cũng góp phần tạo ra một thứ tiếng Anh  mới, sinh động và khác lạ. Rất nhiều khái niệm văn hóa và đời sống tưởng như dị biệt đã được bổ sung vào tiếng Anh, ban đầu là chữ nghiêng rồi dần dần bình thường hóa, không in nghiêng nữa. Nhiều từ tiếng Anh  ta sử dụng hiện nay có nguồn gốc Ấn Độ, đấy là công sức không nhỏ của dòng văn học gốc Ấn này. Không còn là chuyện lạ, trong những hiệu sách Âu Mỹ, đã và đang có nhiều “mọt sách” bước chân vào tìm mua tiểu thuyết Ấn Độ.

Vì sao tác giả  lại để cho nhân vật  Balram trong bảy đêm viết thư cho thủ tướng  Trung Quốc? Đêm, bởi vì đó là lúc như anh ta dẫn lời Phật, thế gian đều say ngủ, chỉ duy nhất anh ta là người tỉnh thức (giác ngộ). Cho thủ tướng  Trung Quốc, bởi đây là khao khát đối thoại giữa hai cổ thụ văn hóa, hai nền văn minh sớm bậc nhất của loài người. Phép so sánh Ấn Độ  với Trung Quốc  được tác giả  coi là sự cứu rỗi, hay cũng là sự giễu cợt và sẽ chẳng đi đến đâu cả?

Mỗi độc giả sẽ có cách lý giải của mình. Phép so sánh này gợi nhớ chuyện khác: một thanh niên  Ấn đã lên mạng so sánh Ấn Độ  với sự tiến bộ của Thái Lan  (được coi là nền văn hóa có yếu tố phái sinh từ Ấn Độ, một nhánh nhỏ) và việc so đo khập khiễng này chứng tỏ sự sốt ruột và bất bình trước tốc độ chuyển mình của đất nước.

Không chỉ là cái nhìn về đất nước  Ấn Độ  hiện đại, tác giả  cho thấy một cõi nhân sinh giống như cái chuồng gà giữa chợ: lũ gà “thấy ruột gan của anh em  mình la liệt xung quanh. Chúng biết tiếp theo sẽ đến lượt chúng. Nhưng chúng không nổi loạn. Chúng không tìm cách thoát khỏi chuồng”.

Hình ảnh cõi vô minh tăm tối này chỉ có thể thay đổi bằng quyết tâm giải phóng khỏi kiếp giam cầm, tự mình phải là một con cọp trắng - “loài vật mà trong rừng mỗi thế hệ chỉ có một con”. Sự vượt thoát, trớ trêu thay, lại cũng phải đè đầu cưỡi cổ người khác, thậm chí phải tiêu diệt sinh mạng khác.

Sự thức tỉnh đương đại xem ra cũng là giễu cợt khi tácgiả dẫn lời một người Bà La Môn hỏi xem Đức Phật là người hay là thần,và Người đã trả lời: “Không là gì cả. Ta chỉ là kẻ thức tỉnh trong khicác người còn say ngủ”.

3. Vấn đề tham nhũng, vấn đề đẳngcấp, giàu nghèo và những xung đột về sắc tộc, tôn giáo... không chỉ làhình ảnh về một nước Ấn Độ  hiện đại. Đúng hơn, nó là hình ảnh  Ấn Độtheo cái nhìn phương Tây. Điều này là có lý, Aravind Adiga và những nhàvăn Ấn Độ  viết tiếng Anh  đều là những người “Tây học” và “Âu hóa”, xuấtthân trung lưu, họ không thể tránh được cái gọi là “bóng ma so sánh” -khái niệm của giáo sư chính trị học Mỹ Benedict Anderson: chủ nghĩathực dân đã ra đi từ lâu, nhưng bóng ma so sánh vẫn ám ảnh giới tríthức bản địa. Họ nhìn đời sống đất nước  mình trong sự so sánh theonhững chuẩn mực  Âu Mỹ. Không thể trách, và cũng có thể hiểu được trongthời đại toàn cầu  hóa.

Bản dịch Cọp trắng của Thi Trúc thanh thoát, lột tảđược thứ văn hoạt, tự nhiên, hòa trộn giữa ngôn ngữ  dân dã và cách lậpluận trí thức, sự hài hước vừa Ấn vừa Âu của Aravind Adiga. Mới đâydịch giả Nham Hoa cũng đã làm được điều này với tiểu thuyết Di sản củamất mát của Kiran Desai. Như vậy là độc giả Việt Nam  có được may mắn,nhờ công phu ngôn ngữ  của các dịch giả, mặc dù khó có thể bàn đến ngônngữ của tác phẩm  dịch vì dịch là mất văn (lost in translation). Nhưngtừ đây cũng có thể thấy cá tính  ngôn ngữ  của các nhà văn Ấn mạnh mẽ đếnmức có thể tràn qua công đoạn chuyển dịch để khi sang một ngôn ngữ  khácvẫn giữ được ấn tượng.

Ở Ấn Độ, tiếng Anh  là ngôn ngữ  của công sở, nhưng đấtnước này có hàng trăm ngôn ngữ, trong đó 19 thứ tiếng phổ biến đượccông nhận là ngôn ngữ  chính. Dòng văn học đa ngôn ngữ  này được coi làsức sống của nền văn học Ấn, nhưng ảnh hưởng của nó khó vượt qua hàngrào ngôn ngữ. Văn học tiếng Anh, có thể bị kêu là văn học của giớitrung lưu và sặc mùi bơ sữa phương Tây, lại đồng thời lớn mạnh khôngngừng, có được người đọc trong hàng trăm triệu người trung lưu trêntiểu lục địa này và bây giờ có uy tín trên khắp thế giới.

Arundhati Roy trở thành cây bút tiểu luận hàng đầu

Bạn có ý kiến gì về bài viết Hiện tượng tiểu thuyết Ấn Độ: Cuộc đối thoại giữa hai đại thụ này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Hiện tượng tiểu thuyết Ấn Độ: Cuộc đối thoại giữa hai đại thụ bạn tại đây.