Đền thờ Chu Văn An

Ở đó còn có bến Bình Than lịch sử, án ngữ mạng lướigiao thông thủy, bộ từ biên giới phía Bắc và vùng Đông Bắc về Hà Nội,từ vùng Việt Bắc, Đông Bắc về đồng bằng sông Hồng. Nằm ở phía Tây Bắctỉnh Hải Dương, nổi tiếng với khu di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc, Chí Linhcòn có núi Phượng Hoàng in dấu của hai bậc danh sư là Chu Văn An  - bậcthầy của nền khoa bảng Việt Nam  và Nguyễn Thị Duệ - nữ tiến sĩ duy nhấtcủa Việt Nam  thời phong kiến.

Người về nước biếc non xanh

Đầu năm, các đền chùa ở phía Bắc đều nghi ngút khóihương, rầm rập người xe nhưng nổi bật nhất là hai danh thắng: quần thểCôn Sơn với chùa Côn Sơn, đền thờ Trần Quốc Tuấn, Trần Nguyên Đán,Nguyễn Trãi nằm giữa núi biếc, thông reo, thác đổ, hồ xanh và đền KiếpBạc thờ Trần Hưng Đạo, một trong những trung tâm  của đạo Tứ phủ.

Gần đó là cụm di tích đền Cao có bốn ngôi đền linhthiêng, cổ kính thờ năm anh em  họ Vương có công giúp vua Lê Đại Hànhđánh tan quân xâm lược  Tống (năm 981), chùa Thanh Mai được xây dựng  năm1329 do thiền sư Pháp Loa - đệ nhị tổ của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tửsáng lập, đền Mẫu Sinh thờ Mẫu, được xây dựng  trên lưng chừng núi NgũNhạc với hậu cung ở trên một tảng đá lớn hình người phụ nữ  đang nằmsinh con, có tiếng là rất linh ứng.

Thoát khỏi sự ồn ào ấy, theo quốc lộ 18 về phía thịtrấn Phả Lại rồi rẽ phải, men theo con đường  nhựa quanh co dưới tánthông là tới núi Phượng Hoàng (xã Văn An) nơi thờ hai bậc danh nho ViệtNam là Chu Văn An  và Nguyễn Thị Duệ.

Chu Văn An hiệu là Tiều Ẩn, tên chữ là Linh Triệt,sinh năm 1292, mất năm 1370, là vị quan cương trực, người thầy tiêubiểu cho tài cao đức trọng của nền khoa bảng Việt Nam, ông sống vàocuối thời Trần, quê ở xã Quang Liệt, huyện Thanh Trì, Hà Nội. Dù đỗThái học sinh  nhưng ông không ra làm quan, mà mở trường dạy học ở làngHuỳnh Cung, bên sông Tô Lịch. Đây là người thầy có công lớn trong việctruyền bá Nho giáo vào Việt Nam.

Tài năng và đức độ của thầy Chu Văn An  vang xa, khiếnhọc trò nhiều nơi tới bái sư, trong số đó có nhiều người thành đạt, làmquan lớn như Phạm Sư Mạnh, Lê Quát... Tương truyền, cả thủy thần đầmĐại (nay vẫn còn dấu tích ở phía Nam Hà Nội) cũng tới theo học. Khitrời đại hạn, cảm ơn nghĩa của thầy, người học trò đã hóa phép múa bútnghiên, vẩy mực làm mưa phải chịu tội với Ngọc Hoàng. Chỗ nghiên mực bịném rơi xuống đã biến thành đầm nước cũng đen, nay gọi là đầm Mực. Quảnbút rơi xuống làng Tả Thanh Oai, biến làng này thành một làng văn học,là quê hương của Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhậm...

Đến đời vua Trần Minh Tông, Chu Văn An  được vời ra làmTư nghiệp ở Quốc Tử Giám để dạy thái tử  và tham gia vào công việc  củngcố triều Trần đang có nguy cơ bị suy vong. Đến đời vua Dụ Tông, triềuchính thối nát, gian thần nổi lên khắp nơi khiến xã hội  rối ren, dântình đói khổ. Trong khi nhiều vị quan cao chức trọng chỉ khư khư lo giữmũ, Chu Văn An  đã dâng thất trảm sớ xin chém bảy tên gian nịnh. Tiếc làvua không nghe nên ông từ quan, về ở ẩn tại núi Phượng Hoàng, lấy hiệulà Tiều Ẩn (người đi ẩn hái củi), dạy học, viết sách.

Ông viết nhiều sách, nhưng chỉ còn sót lại hai bài thơchữ Hán. Người kiếm củi núi Phượng ấy tuy “Thân cùng mây tẻ quyến luyếnhốc núi. Lòng cùng giếng cổ chẳng hề gợn song”, nhưng “Tấc lòng chưalạnh như tro đất”. Khi Trần Nghệ Tông dẹp Dương Nhật Lễ, giành lại ngôibáu của nhà Trần, ông chống gậy về tận triều đình chúc mừng, nhưngkhông nhận chức quan, lại quay về lều cỏ.

Ông còn là nhà Đông y, đã biên soạn quyển Y học yếu giải tập chu di biên,bao gồm lý luận cơ bản về chữa trị bệnh. Khi mất, ông được vua Trầndành cho vinh dự lớn bậc nhất đối với một trí thức  Nho gia là được thờở Văn Miếu bên cạnh bậc Khổng Tử cùng các vị thánh hiền khác. Phan HuyChú trong Lịch triều hiến chương  loại chí đã ca ngợi ông “học nghiệpthuần túy, tiết tháo cao thượng, làng Nho nước Việt trước sau chỉ cómình ông, các ông khác không thể so sánh được”.

Toàn cảnh đền thờ Chu Văn An

Trải qua gần 700 năm, ngôi nhà đơn sơ nơi Tiều Ẩn dạyhọc và nương náu suốt nửa đời cùng với cung Tử Cực, điện Lưu Quang, amLệ Kỳ, giếng Soi… không còn. Qua khỏi ngôi đền cũ ở cổng vào - kiếntrúc thời Nguyễn còn sót lại là khu chiêm bái mới được tôn tạo, đangtrong giai đoạn hoàn thiện. Đền thờ chính được phân bố thành ba cấpbậc, ngả lưng vào núi Phượng Hoàng.

Qua khu vực  nhà bia cũ là hai tòa phương đình, tới hainhà tả vu và hữu vu, vượt qua chừng hơn chục bậc thềm với đôi rồng đádài chừng năm mét uốn lượn sẽ tới tòa đền chính. Ngôi đền chính kết cấuhình chữ Đinh, chồng diêm tám mái, bằng gỗ lim, lợp ngói mũi hài, hậucung đặt tượng thờ Chu Văn An... Men theo triền núi dưới tán thông xanhmướt chừng 500m, sẽ tới ngôi mộ của bậc thầy đạo Nho ở Việt Nam  nằmdưới bóng cây quân tử…

Nữ tiến sĩ duy nhất dưới thời phong kiến Việt Nam

Ngôi đền nhỏ, đang trong giai đoạn tôn tạo, khép népnằm ven đường vào núi Phượng là nơi thờ tự một người phụ nữ  xinh đẹp,tài danh vào hàng bậc nhất Việt Nam  thời xưa là Nguyễn Thị Duệ.

Đền hình chữ đinh, chồng diêm hai tầng tám mái, dựalưng vào núi, ngoảnh mặt ra hồ Sen rộng mênh mông. Sau đền, mộ bà gốimình trên triền núi. Cuối triều Lê, đền và mộ tháp của bà được xếp vàohàng Chí Linh bát cổ:

“Lạ thay nhất kính chiếu ba vương
Kiệt Đặc tinh phi vốn cố hương
Đẹp tuyệt trần gian thêm sắc sảo…”.

Người đẹp tuyệt trần thêm sắc sảo ấy còn có tên kháclà Nguyễn Thị Du hoặc Nguyễn Thị Ngọc Toàn, hiệu Diệu Huyền - nữ tiếnsĩ duy nhất Việt Nam  thời phong kiến. Quê bà ở làng Kiệt Đặc, nay là xãVăn An, huyện Chí Linh, sống vào thế kỷ  XVI - XVII. Vốn là người thôngminh, có nhan sắc, nên mới hơn 10 tuổi, bà được nhiều nhà quyền quý tớixin cưới hỏi nhưng không ưng thuận ai.

Năm 1592, Trịnh Tùng đem quân đánh chiếm kinh thànhThăng Long, nhà Mạc chạy lên Cao Bằng, bà cùng gia đình  đi theo. Luậtlệ bấy giờ không cho phép con gái  được học hành thi cử nên bà phải giảtrai để theo đòi nghiên bút. Trong khoa thi tiến sĩ năm Giáp Ngọ(1594), bà mang tên giả là Nguyễn Du để thi và đỗ đầu khi tuổi vừa 20.

Đến khi mở yến tiệc chiêu đãi tân khoa, vua Mạc KínhCung thấy vị tiến sĩ trẻ dáng vẻ mảnh mai, mặt mày thanh tú nên sinhnghi, dò hỏi. Khi chuyện bị lộ, bà không bị khép tội, mà còn được vuakhen ngợi... Vua vời bà vào cung để dạy phi tần, từ đó thường được gọilà bà chúa Sao Sa. Năm 1625, quân Lê - Trịnh tiến lên Cao Bằng  diệt nhàMạc. Bà vào rừng ẩn náu nhưng bị quân lính bắt được. Mến tài, vua Lêchúa Trịnh vẫn cho bà trông coi việc dạy học trong vương phủ...

Đền thờ tiến sĩ Nguyễn Thị Duệ

Năm 70 tuổi, Nguyễn Thị Duệ xin về nghỉ nơi quê nhà,dựng am Đào Hoa làm nơi đọc sách và dạy học. Nhiều học trò của bà đỗđạt cao và làm quan lớn trong triều. Bà qua đời khi hơn 80 tuổi. Khi bàmất, người dân  địa phương lập đền thờ, tôn làm phúc thần. Khi còn làmviệc quan, bà rất quan tâm  đến thi cử, bồi dưỡng nhân tài, tham giachấm phần lớn các kỳ thi đình, thi hội. Bà được thăng chức Chiêu Nghi,hiệu là Nghi Ái Quan.

Khi quen biết hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc (vợ vua LêThần Tông) - một người phụ nữ  cũng thông tuệ, am hiểu kinh sách, bàthường cùng hoàng hậu đi lễ chùa, gặp gỡ các bậc chân tu, sĩ phu tàidanh, như Giang Văn Minh, Khương Thế Hiền... đàm đạo thế sự, văn thơ.Nguyễn Thị Duệ làm nhiều văn thơ, nhưng nay chỉ còn một số trong giaký:

“Nữ nhi dù đặng có lề
Ắt là tay thiếp kém gì trạng nguyên”.

Vũ Phương Đề trong tác phẩm  Công dư tiệp ký khen ngợi bà là “Lễ sư thông tuệ, nhất kính chiếu tam vương”.

Bà được nhiều làng trong tổng Kiệt Đặc cũ tạc tượngthờ phụng. Tại Văn Miếu Mao Điền - trung tâm  của tỉnh Hải Dương, bàđược thờ cùng Khổng Tử.

Bạn có ý kiến gì về bài viết Lên non xanh viếng bậc danh sư này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Lên non xanh viếng bậc danh sư bạn tại đây.