Ông thuộc phái chủ chiến, chống đối liên tục đường lối chủ hòa, nên sau cùng bị Tự Đức cách chức. Ông về quê, cùng các sĩ phu khác như Lê Doãn Nhã khởi nghĩa chống Pháp. Trong một trận đánh, ông bị thương, sa vào tay giặc, bị đưa về giam lỏng ở Huế  và mất ở đây năm 1889.

Mặc dù học rất giỏi nhưng vì nhà quá nghèo, Nguyễn Xuân Ôn phải rời quê hương đi lang thang kiếm sống khắp nơi. Sau, ông đến một nhà giàu định xin một chân gia sư, nhưng gia đình  này đã nuôi sẵn một thầy đồ, nên ông chỉ xin làm... đầy tớ. Nhà chủ bằng lòng nhận, cho ông hầu hạ thầy đồ.

Con trai nhà chủ học hành tối dạ, bài vở thầy giao thường làm sai bét. Nhân một hôm thầy đi vắng, Xuân Ôn thương tình làm giúp. Lúc thầy về chấm bài, hết sức ngạc nhiên  thấy bài làm vô cùng xuất sắc.

Thầy tra hỏi, cậu học trò đành khai  hết sự thực. Thầy đồ vốn am tường kinh sử, không lạ gì xưa nay vẫn thường có những đấng anh tài vì hoàn cảnh  trớ trêu mà phải đày thân vào nơi hèn hạ. Vô cùng cảm kích trước chàng thiếu niên hiểu lẽ “anh hùng tri thân khuất” (anh hùng biết khuất thân), thầy đồ vội chạy xuống bếp yêu cầu bà chủ cho thêm một chiếc bát, một đôi đũa. Lần này không phải tên đầy tớ bưng mâm lên hầu thầy đồ nữa, mà chính thầy đồ bưng mâm lên mời... đầy tớ!

Bà chủ tỏ vẻ hết sức kinh ngạc trước hành động  “điên rồ” này, song  thầy đồ giải thích ngay:

- Thưa bà, bà cứ để mặc tôi, hôm nay có khách quý!

Thầy đặt mâm cơm lên phản rồi kính cẩn chắp tay trước anh đầy tớ mà rằng:

 - Tôi xin lỗi vì bấy lâu nay không nhận ra “Thạch trung ẩn ngọc”. Học vấn của anh bằng mười học vấn của tôi! Hôm nay xin mời anh ăn cùng tôi bữa cơm tri ngộ!

Hai ông bà chủ nhìn nhau ngơ ngác, tưởng như đang ở trong mơ. Thầy đồ nói tiếp:

- Thưa ông bà, tôi dám chắc không bao lâu nữa đây sẽ là một vị đại khoa. Chúng ta có diễm phúc được gặp một người tài, xin ông bà cứ giao việc rèn cặp cậu nhà cho vị quý nhân đây, và chính tôi cũng được thêm một dịp tốt để học hỏi...

Bạn có ý kiến gì về bài viết Nguyễn Xuân Ôn: Ngọc nằm trong đá này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Nguyễn Xuân Ôn: Ngọc nằm trong đá bạn tại đây.