Một gia đình  người Mơ Nông ở làng Ông Ka 

Đời sống đi lên, hủ tục vẫn còn

Trên đường đi  Nam Trà My, ló đầu ra khỏi đất Trà Đốc của Bắc Trà My một đoạn,  bên trái có chiếc cầu treo dằng dặc, bắc qua xã Trà Bui.

Tôi nhớ đâu cũng gần 10 năm rồi, có lần tôi hỏi ông Đinh Mươk, Chủ tịch  huyện Trà My, rằng làm cách răng mà  huyện miền núi nghèo nhất nhì nước như ở đây mà  có lắm cầu treo dây  văng tiền tỉ thế, ông cười xòa, tự mình đi xin thôi, tiền nhà nước, tiền phi chính phủ, làm cầu cho dân đi, đâu vào đấy cả,  cốt là đổi đời cho đồng bào thiểu số vốn quá nhiều cơ cực.

Câu cầu ấy  bây giờ đã xỉn màu, hẳn đồng nghĩa với chừng ấy năm, đồng bào bên Trà Bui có con đường  dễ dàng qua lại, bắt nối với thị trấn dưới kia đâu non một giờ đồng hồ  xe máy. Suy luận ấy  có lẽ cũng dễ dàng có minh cứ xác thực, ít ra là chễm chệ góc nhà của gần 100 hộ dân Mơ Nông  làng Ông Ka thôn 5 rất nhiều xe máy  được dựng, trên vách gỗ ken dày hình diễn viên Hàn Quốc  rồi Đàm Vĩnh Hưng, Mỹ Tâm, họa với máy hát ti vi điện đóm xập xình.

Nhưng có những chuyện ở đời thường tỉ lệ nghịch một cách đáng sợ, đối trọng ghê  gớm trong hành xử suy tư,  mà câu luận giải nó tít tắp mù khơi. Điều đó ám tôi mãi trong mấy giờ quanh quẩn trong làng, rồi ra về, đành chịu không có cách  trả lời, khi  vùng này được xem là nơi có hủ tục nặng nề nhất  các huyện cánh nam của Quảng Nam. 

Cách đây 2 năm, tại làng này, ngay cạnh con suối lớn nằm đầu làng, khuấy lên một thông tin  làm sôi các báo: Đẻ ngoài rừng. Rồi cách đây mấy tháng truyền hình  trung ương nhắc lại. "Nó bậy bạ, phải ra rừng đẻ thôi" - Già làng Hồ Văn Lé đón điếu thuốc, thản nhiên buộc tội. Hồ Thị Diêu  quê Trà Leng - Nam Trà My, trong một lần xuống đây buôn bán, bị  tiếng sét ái tình với trai làng Hồ Văn Cấy. Kết quả cuối cùng  là "quả bom nổ chậm" xuất hiện. 

Làng họp lại, truy Diêu  ai là tác giả  của  cái bầu, Diêu khai là Cấy. Cấy lắc đầu, mặt lạnh như đít bom. Diêu bị phạt con heo to 10 gang (10 gang tay nối vòng- người viết). Không có tiền mua heo, thế là một cái chòi rách được dựng lên nhờ một người làng tốt bụng giúp, Diêu phải ra rừng đẻ. Không gạo muối thuốc men. Tốn khá nhiều hơi, lắm lý đủ tình, cán bộ có trách nhiệm từ huyện mới thuyết phục được già làng cho mẹ con Diêu vào làng. Ông này gật đầu nhưng lắc liền sau đó, rằng mới 27 ngày chưa đủ tháng, vào bây giờ là con ma nó theo!

Ma đâu không thấy nhưng "con ma nhiễm trùng hậu sản" đã theo con của Diêu, để rồi sau đó đứa bé  lìa đời. Diêu phải quay về làng cũ  bởi không chịu nổi sự kỳ thị của dân làng. Tôi gạn mãi chuyện Diêu với ông Lé, rằng như thế là ác,  là hủ tục lạc hậu, ông vừa trợn mắt vừa cười: "Sợ ma không ? Có từ thời ông bà rồi. Đẻ là phải ra rừng thôi". Mà cái sự không ngờ ấy, khi nhân loại  đã bước sang thế kỷ  21 rồi, đâu chỉ dừng lại ở đó, mà nó chồng lên, lắm việc, nối dài, người làng nói về nó lại như một niềm  tự hào, tự nhiên, như cây rừng, như chim chóc. 

Không dùng nước ma rừng?

Trước nhà ông Nguyễn Thanh Đoàn, có một ống nước nhỏxíu nối từ cái máng dẫn trên suối về. Nước dùng  chung cho cả làng.Cách đây 3 năm, một dự án nước sạch đã được thực hiện, kéo từ đỉnh núisau làng xuống. Nước chảy  tưng bừng nhưng người làng thì đứng ngó rồibỏ đi, hè nhau kiếm nguồn nước khác. "Không dùng ? Sao à, nước rừng mađấy, uống vào cho rụng răng à ?!". 

Đồng bào miền núi xem nguồn nước như vật thiêng. Chínhquan niệm này vừa có giá trị, cứ tạm gọi là giữ gìn môi trường, nhưngnghiệt thay, nó đi kèm những ràng buộc, mà người đầu tiên phải chịu làphụ nữ.  Đi ngược dốc với tôi khi vào làng là một phụ nữ  dáng mệt mỏi,khệ nệ, như gập người trên bóng mình với một can nước. Chị vừa sinhcon. Thằng bé  chắc sau này lì lợm lắm, đã hơn  20 ngày mà không chịurụng  rốn.

Nhưng, khi nào con chưa rụng rốn, chưa được đặt tên,thì lúc đó mẹ không được dùng nước chung với làng, bởi con ma còn lẩnquẩn trong mẹ và bé, nên chị phải vượt núi sang suối bên kia, mang nướcvề. "Làng bắt vậy, mình không biết  đâu".  Chị nói tự nhiên  như mồ hôitúa ra trên má. Ông Đoàn nói: "Không kiêng cữ đâu". "Sao có chuyện nhưvậy?". "Có từ thời ông bà rồi. Ưng kiêng thì kiêng thôi. Con gái  đếnkỳ, đến tháng không được bước lên nhà trên, sang nhà người khác, mangtheo đau ốm, bệnh tật đấy". 

Ông lại cười xòa, ừ kiêng.  Vùng này nằm trong diện didân thủy điện sông Tranh 2. Đầu năm này, 10 hộ xung phong đi trước vàokhu tái định cư mới. Không đất sản xuất, họ quay về làng cũ. Lệnh từgià làng ban ra: “Không cho về. Về, phải có quyết định  của nhà nước" -ông Lé sít hàm răng  lại. "Nhưng họ lấy gì mà ăn". "Không, phải có quyếtđịnh nhà nước". "Có phải làng sợ họ đem ốm đau , bệnh tật về không?".

Chậm một nhịp,   ông nhìn tôi gật "ừ, cữ đấy". Tôiphát hiện ra, lớp trẻ hơn, nói chuyện này họ mạnh dạn, kể tuốt, thẳngbăng, chứ mấy ông già thì ấp úng. Một cán bộ địa phương giải thích: Mấyổng sợ người ngoài cho mình là bảo thủ, lạc hậu, nên giấu!  Như ông giàLé, tự kể rằng mình từng lớp tập huấn này nọ về phát triển sản xuất,thông tỏ đường lối chủ trương nên trên mới cho làm tổ trưởng sản xuất!Nghịch lý thay. 

Nhưng mấy "ông trẻ" cũng không thoát khỏi vòng kim cô,luật tục nó cứng và chặt hơn nhiều so với ba cái phong quang, thôngthoáng bên kia cầu dội về, nên khi tôi hỏi thằng con ông Đoàn, đâuchừng 20 tuổi  "bỏ được không?". "em không biết". Một đứa khác thì bảo: "Biết, nhưng không dám, sợ làng lắm".  Tức là đã có sự đứt gãy trongquan niệm, có đồng sàng dị mộng rồi, nhưng đến bao giờ vết nứt kia phảiđổ  cái ào để thiết lập một hệ qui chiếu khác mới mẻ hơn?

Nguyễn Thành  Hưng, phó chủ tịch  xã bảo : "Nặng nhấtxã em đấy". "Không giúp gì được à ?".  "Ối trời, nói đứt cả hơi, câulạc bộ pháp lý trên huyện về đấy 3 lần rồi, ăn thua gì, họ làm theo ýhọ. Có ông là đảng viên, lão thành cách mạng, nói  với lãnh đạo tỉnh,là bên này suối là đất người Mơ Nông, bên kia là của người Ca Dong,ngày xưa  ông  bà cắt máu ăn thề chia đất,  không lấn của nhau, giờcũng vậy, không ai được lung tung qua lại. Mùa này là mùa tỉa bắp, sẽlà tai họa giáng xuống nếu nhà ai có người chết, vì nếu nó xảy ra, sẽkhông ai đến nhà anh khiêng  giúp đi táng, không đi làm rẫy giúp anh,bởi họ sợ con ma nó nhập vào, làm mất mùa. Đưa ma thì phải làm một cửasau, không  đưa ra cửa trước, cõng trên lưng mà đi. Khổ lắm, nhưng đànhchịu".

Bó tay. Những câu chuyện dài về hành xử nhuốm màuhuyền tích, ma thuật, những hoang mang lo sợ  nặng màu bái vật giáo lúcẩn lúc hiện, vẫn còn đó ở  những bản làng lênh đênh dưới chân TrườngSơn, nhưng nó chỉ ở những nơi tuyệt cốc, hun hút xa, còn không đã phainhạt theo năm tháng, nhất là nạn trả đầu man rợ.

Tôi xin phép nói lại những điều này, bởi tôi vẫn quẩnquanh khó hiểu về những hủ tục ở cái làng này, vì nó có xa trung tâmhuyện là bao. Hình như bất chấp chuyện khoảng cách không gian và thờigian, nó tồn tại dai dẳng, truyền đời, cuốn xoáy,  từ ông già sắp vĩnhbiệt cõi trần đến đứa bé mới chào đã phải "thụ phép", hít thở những rỉtai, những cái nhìn như đóng đinh từ những bếp lửa nhà. Làm thế nào?Phải làm gì đây, để xóa bỏ những điều này?...

Bạn có ý kiến gì về bài viết Đến nơi đẻ ngoài rừng, uống nước rụng răng này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Đến nơi đẻ ngoài rừng, uống nước rụng răng bạn tại đây.