Hai nghệ sĩ  lớn cùng đến để "bảo kê" cho một sinh viên  có luận văn tốt nghiệp về ngọn cờ đầu của sân khấu  Sài Gòn  trước 1975. Ðó là thầy tuồng kiêm soạn giả và nghệ sĩ  số 1 Nguyễn Thành Châu - tức Năm Châu. Thời điểm đó mọi cái nhìn về nghệ sĩ  Năm Châu đều chưa cởi mở...

Nợ tình chưa nói hết

Bộ ba Phùng Há, Năm Châu và Ba Vân là trụ cột cải lương miền Nam, bộ ba của cái bi - cái hài và đỉnh cao của nghệ thuật. Cho nên buổi bảo vệ luận văn về một người thành ra phải nói về cả ba. Họ đã đi cùng nhau từ buổi khởi đầu  của cải lương rồi cùng đưa cải lương đến đỉnh cao của cái thật và cái đẹp. Họ đã cùng nhau say trong Men rượu hương tình, Nợ tình, Sân khấu  về khuya... - những vở cải lương được coi là tuyên ngôn về nghệ thuật của soạn giả Năm Châu và của lịch sử  sân khấu  cải lương miền Nam.

Nhưng trên hết trong các vở cải lương này, nghệ sĩ  Năm Châu đã trải bày được nỗi niềm của người nghệ sĩ  lụy tình vì bị phụ tình. Và người xem  cứ thấy cái tình nghệ sĩ  trong vở thấp thoáng cái nợ tình của soạn giả và người diễn. Cái tình nghệ sĩ  khi ấy còn thấp thoáng nỗi đau đớn và lãng mạn của những cuộc tình bên trong và những tư tình bên ngoài hôn nhân...

Giáo sư Trần Văn Khê, nghệ sĩ  Hải Phượng đến viếng và chia buồn cùng gia đình  NSND  Phùng Há-Ảnh: T.T.D.

Tình yêu trong những cuộc tình dởdang và đạo lý thường tạo nên những bất hòa và xung khắc, là ưu thếtrong các vở cải lương của soạn giả Năm Châu. Nghệ sĩ  Phùng Há luôn giữvai trò đào chánh trong các vở này, góp phần tôn vinh tác phẩm  củangười nghệ sĩ  đồng điệu. Nói như người trong giới thì cặp soạn giả, đạodiễn Nguyễn Thành Châu và nghệ sĩ  biểu diễn  Phùng Há là hiệu quả nghệthuật đặc biệt của phương pháp "đo ni đóng giày".

Nhưng có một điều mà hình như nhữngngười cùng thời với hai nghệ sĩ  đều biết, đều hiểu và đều không nói ralà chính nghệ sĩ  Phùng Há là người phụ nữ  làm nên cảm xúc, làm nên nỗiđau và làm nên tình yêu  vĩnh hằng để nghệ sĩ  Năm Châu viết nên nhữngtác phẩm. Mỗi lần bà đến rồi đi, bà đi rồi về, về rồi lại đi... trongtình yêu với nghệ sĩ  Năm Châu chính là cốt lõi đầu tiên và cuối cùng đểông viết nên những tuyệt tình ca...

Bản luận văn của ngày đó chỉ dámthoang thoáng nhắc lại để đủ hiểu rằng giữa nghệ sĩ  Năm Châu và nghệ sĩPhùng Há có những vướng vít không thể bứt rời và chia xa. Hiểu cái lãngmạn lặng lẽ đã trở thành cơ sở cho những vở diễn hay đang có, đang còntrong đời thật, mà trong luận văn chỉ dừng ở cái tình nghệ sĩ, còn chữtình trong luyến ái thì dở dang, gãy vụn.

Giáo sư Hoàng Như Mai hình như hiểuđiều này, ông cho luận văn 10 điểm. (Nhiều người bảo điểm 10 của thầyMai là để thưởng cho những điều chưa nói hết trong luận văn. Một giáosư "Bắc Hà" lại yêu lấy cải lương Nam bộ, yêu quý nghệ sĩ  Phùng Há rồiyêu luôn bản luận văn viết về người thầy của bà và bản thân  bà nên biếtđâu ông hạ bút "khuyên" điểm 10 là vì chính người đến dự!?).

Nghệ sĩ Phùng Há sinh ngày30-4-1911. Bà là hội trưởng Hội Nghệ sĩ  ái hữu trước và sau 1975, ngườilập nên chùa Nghệ Sĩ, người thầy của nhiều thế hệ nghệ sĩ  cải lương. Làngười của đám đông nên thuận khi danh vị ở đỉnh cao, ở lúc thành đạt, còn nghịchkhi trở về cõi riêng. Không biết  có phải vì vậy mà khi bà ở đỉnh caothì tình yêu, sự giàu có, nét sang cả đều tựu trung ở nơi bà. Nhưng khibà về với nơi của riêng mình thì... Ở cái nơi bà đã "làm nhà" cho cõivĩnh hằng của người nghệ sĩ  - vì bà chọn lựa - người ta nói bà hạnhphúc ở đó. Có thể, nhưng bóng dáng một gia đình  có cả chồng con cháuchắt...không có. Bà không có cái gì riêng cả! Bà vĩnh viễn là của sânkhấu cải lương, thuộc về cải lương, tôn vinh cải lương để cải lương vàbà chỉ một, và tất cả.

Ðiều này được nói đến khá kỹ khi Phương Nam phim  đầu tư  làm bộ phim  Cô Bảy Phùng Há. Nhàbiên kịch Nguyễn Hồ giữ vai trò chủ biên bộ phim  tài liệu  chân dung dàinhất VN đầu tiên (thời lượng 45 phút - huy chương  bạc Liên hoan  Truyềnhình toàn quốc  1992) đã chỉ ra sự hi sinh lớn lao của bà cho nghệthuật, khi mà mọi đỉnh cao đã thuộc về bà thì cũng một mình bà đi vềhiu quạnh trong cõi riêng tư. Hình như với những nghệ sĩ  tài năng thìnỗi cô đơn là cái bất di bất dịch... Ðiều đó không dám nói với bà khibà còn bên chúng ta. Còn bây giờ, quả thật nếu có "kiếp lai sinh" thìxin điều ấy, duy nhất điều ấy thôi hãy rời xa bà.

Giáo sư Hoàng Như Mai, sau này, còngọi nhiều sinh viên  của mình lại, thậm chí còn đề nghị một người hãychấp bút viết lại hồi ký của nghệ sĩ  Phùng Há. Với người sinh viên  củathầy Mai, đó là việc quá lớn. Sự yêu thích cộng với mong muốn được thửsức khiến người sinh viên  ấy muốn bắt đầu, thế nhưng người ấy cũng biếtrõ những vương vấn giữa nghệ sĩ  Năm Châu - Phùng Há, lại biết rất rõnghệ sĩ Hai Cúc - người vợ nhất mực thủy chung của nghệ sĩ  Năm Châu.

Nghệ sĩ Phùng Há và nghệ sĩ  Hai Cúclà sự đối nghịch của hai thái cực trong đời sống - một bên là sự lộnglẫy kiêu sang đầy hào quang, còn bên kia là hiện thân của sự bình dị,mộc mạc chân thành, gần gũi...Mà khi đối diện với cả hai thì bất kỳ aicũng bị cả hai khuất phục...

Ðạo lý của người VN khiến cuốn hồiký khó được viết hết sự thật. Người viết làm sao làm được cái việc bênhai bỏ ai... Cuốn hồi ký dở dang. Mà đâu phải chỉ có người sinh viên  củagiáo sư Hoàng Như Mai. Kể cả cố soạn giả Ngọc Linh (vừa là con nuôi vừalà ký giả kịch trường hơn 40 năm ở Sài Gòn, ông là người nắm giữ biếtbao câu chuyện về người mẹ nuôi nghệ sĩ) cũng biết bao lần lưỡng lự, cóviết được đâu... Hôm qua, khi nghe tin nghệ sĩ  Phùng Há ra đi, một đạodiễn từng có ý định làm một bộ phim  truyện dài dựa trên cuộc đời bà đãthốt lên đầy nuối tiếc: "Một người giữ biết bao cuộc tình rồi cũng rađi".

Bây giờ bà đi.

Tất cả thành huyền thoại.

Chúng ta nợ bà.

Món nợ về những cuộc tình chưa được viết bao giờ...

Bạn có ý kiến gì về bài viết Thương những cuộc tình chưa viết bao giờ này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Thương những cuộc tình chưa viết bao giờ bạn tại đây.