Chúngtôi đã có cuộc trao đổi với PGS. TS Nguyễn Đăng Dung, giảng viên khoaLuật, Đại học  Quốc gia  Hà Nội, một thành viên  trong Ban Soạn thảo  DựLuật này.

Ít có luồng thông tin  phản biện

ThưaPGS, tại sao ở nước ta quyền được tiếp cận thông tin  đã được xác địnhtrong Hiến Pháp 1992 nhưng bây giờ mới được đưa ra thành luật?

Thực ra quyền tự dothông tin được quy định  trong Hiến Pháp 1992 là một quyền rất mới sovới trước đây, Hiến Pháp năm 1980, 1959 không có quy định  về quyền này.Nó cũng là thành quả phát triển của thế giới  đương đại từ khi có CNTT,internet... Chúng ta đang đi theo một “băng chuyền” có tính hệ thống.

Nhưngtrên Thế giới  đã có rất nhiều nước thậm chí có nước đã có luật này cáchđây mấy trăm năm. Phải chăng chúng ta đang chậm trễ?

Chúng ta chịu ảnhhưởng bởi điều kiện lịch sử. Quyền lực nhà nước  rất ít được khẳng địnhlà của công cộng, của chung. Vào thời kỳ kháng chiến giành độc lập,thông tin luôn được bảo mật  là điều kiện quan trọng  cho các cuộc khángchiến của chúng ta thành công. Các phong trào ba không: không nói,không biết, không tin trong giai đoạn đó được coi là “quốc sách”. Rồiđến thời kì tập trung bao cấp, chúng ta cũng chỉ có thông tin  một phía.Trong lịch sử  phát triển của nước ta hầu như chỉ có nhu cầu tuyêntruyền một chiều từ Trung ương, Nhà nước  xuống cho người dân. Người dânluôn là người bị động. Đó dường như là một thói quen “sâu rễ bền gốc”tới tận bây giờ.

Bưng bít thông tin  là nuôi dưỡng tham nhũng

Mộtxã hội văn minh là một xã hội  mà người dân  có quyền được biết nhữngthông tin mà họ cần một cách chính đáng. Nhưng như PGS  đã nói, thực tếviệc tiếp cận thông tin  của người dân  ở nước ta còn rất hạn chế. Tạisao vậy?

Chúng tôi thường nóivới nhau quyền tiếp cận thông tin  là thứ quyền thời thượng, quyền quýtộc và cũng có những người đánh giá  rằng đó là thứ quyền khá nhạy cảm.Thông tin về nguyên tắc là phải mở, đầu tiên là Chính phủ  phải mở, cáctổ chức phải mở, các quyết định  phải mở để mọi người đều biết, và dễtiếp cận khi cần thiết.

Trong bộ máy nhà nướccó 3 quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Trong đó, chỉ hành pháp làthiếu sự “mở” bởi chúng ta hoạt động  vẫn theo cơ chế thủ trưởng, quyếtđịnh được đưa ra không có sự bàn bạc hoặc có bàn bạc đi chăng nữa, thìkhi quyết định  Thủ trưởng vẫn là người phải chịu trách nhiệm trước phápluật, trước nhân dân. Thế nên mới có chuyện, trong khi luật quy địnhtham nhũng 500 triệu có thể dẫn tới án “dựa cột”, tử hình thì các quyếtđịnh hành chính có khi làm mất của người dân  hàng ngàn tỷ đồng, thu lợicho một cá nhân  hàng trăm tỷ đồng  thì lại bị “ỉm” đi và chẳng có aichịu trách nhiệm cả. Câu trả lời chính là sự bưng bít thông tin  của cáccơ quan công quyền.

Nhắcđến “bưng bít thông tin”- một vấn nạn đã, đang hoành hành trong xã hội,có ý kiến rằng: chuyện bưng bít thông tin  là mảnh đất nuôi dưỡng thamnhũng và lạm quyền. Tiến sỹ  nghĩ sao về điều này?

Việc bưng bít thôngtin diễn ra rõ nhất trên các lĩnh vực đất đai, đền bù giải tỏa, dự ánưu đãi... Lòng dân hiện nay không an vì tham nhũng, vì khiếu nại đấtđai. Mà nguyên nhân  chủ yếu của các vụ khiếu nại đất đai là do chínhquyền không thông tin  kịp thời, đầy đủ đến dân.

Tôi ví dụ, Quy hoạchđất đai của chúng ta không công khai, minh bạch nên nhiều đối tượngtrục lợi từ việc này. Một mảnh đất sắp lên đô thị, thông tin  sẽ rò rỉ“kín đáo” cho một đối tượng nào đó, anh ta sẽ mua trước với giá rất rẻ.Đến khi đất đó trở thành đô thị, anh ta bán với giá đắt gấp hàng trăm,nghìn lần. Lợi nhuận  ấy rơi vào túi cá nhân. Bao nhiêu người  dân ngàycàng nghèo đi, bao nhiêu người  giàu càng giàu lên mà không phát hiện raai là người vi phạm.  Bưng bít thông tin  như thếgây bất bình đẳng về thông tin  dẫn đến bất bình đẳng về tài sản  mà nhưông TS. Lê Đăng Doanh nói đó là “những cú lừa ngoạn mục”.

Cuộc chiến giữa công khai và bí mật

Ông đã từng thẳng thắn: Quyền tự do thông tin  rải rác trong các luật nhưng không cưỡng lại được với Pháp lệnh Bí mật của Nhà nước. Xin ông cụ thể hơn về điều này?

Tôi hình dung cáiPháp lệnh Bí mật là một pháo đài kiên cố “bất khả xâm phạm”, còn quyềntự do thông tin  lại là một căn nhà  tranh nhỏ bé, tuềnh toàng... Chúngta không những có Pháp lệnh Bí mật Nhà Nước, mà còn có cả những Hướngdẫn của các văn bản  dưới luật rất cụ thể để các cơ quan nhà nước  thựchiện sự giữ gìn bí mật nhà nước. Nhưng điều đáng nghi ngại ở đây lànhững gì bí mật đều do  chính cơ quan nhà nước  đềxuất. Các cơ quan nhà nước  không ngần ngại quy định  một cách tràn lannhững vấn đề cần phải bảo mật  của họ. Theo nguyên tắc “cẩn tắc vô ưu”,các cơ quan  công quyền “vin” vào đó để quy định  “bảo mật” tràn lan. Mộtđộng tác rất nhỏ nhưng bắn được nhiều mục đích. Dễ làm, vì quen như thếvà nhất là lại chẳng bao giờ phải lo vi phạm  vấn đề để lộ bí mật quốcgia.

Ngược lại, các quyđịnh về công khai thông tin  cho đến nay đã được quy định  rải rác trongnhiều văn bản  pháp luật: Như Luật Đất đai, Luật Bảo vệ Môi trường, LuậtPhòng chống Tham nhũng, Luật Kiểm toán… một cách chung chung, với mụcđích thi hành những đạo luật kể trên được thuận lợi.

Điểm rất thiếu củacác quy định  trên là vắng bóng các thủ tục thực hiện các quyền và tráchnhiệm cung cấp thông tin, như hình thức yêu cầu tiếp cận, hình thứccung cấp thông tin, và thời hạn thực hiện chúng. Tình trạng tuân thủpháp luật chưa nghiêm, cộng với cách làm của người công chức đã từngquen theo cơ chế bí mật của thời chiến và tập trung, thiếu các quy địnhvề mặt thủ tục, nên các quy định  trên khó có thể thực thi trên thực tế,đây lại là kẽ hở rất lớn cho người khác lợi dụng.

Tìnhtrạng “người cung cấp thông tin  bảo là mật, người yêu  cầu bảo không”vẫn còn, cuộc giằng xé giữa công khai và bí mật dường như “chưa ngãngũ”?

Đúng vậy. Một trongnhững điểm khó nhất khi xây dựng  Dự Luật Tiếp cận thông tin  này chínhlà việc xác định ranh giới giữa cái “mật” và cai “không mật”. Cái cầncông khai lại bị giữ bí mật (như quy hoạch đô thị bị giữ bí mật nênnhiều người được lợi và nhiều người bị thiệt không chính đáng), nhưngcó những thông tin  đang trong giai đoạn phải giữ bí mật thì lại côngkhai, tạo thành dư luận  xấu trong xã hội, gây ảnh hưởng đến hiệu quảlàm việc của các cơ quan  công quyền (nhất là quá trình tố tụng).

Cuộc cách mạng  thông tin

Trongbuổi lấy ý kiến đóng góp cho Dự thảo Luật Tiếp cận thông tin  vừa qua,một người dân  cho ý kiến rằng: “Dân không đói ăn, đói mặc mà đói thôngtin. Có thể xếp chúng tôi  vào diện nghèo hoặc cận nghèo với thông tin”.Ông có suy nghĩ gì về câu nói chua chát nhưng tiếc thay lại rất chínhxác này?

Tôi đã hơn một lầnphát biểu: Quyền lực trong xã hội  xuất hiện ở nhiều nơi, nhưng trongthời hiện đại quyền lực quan trọng  nhất là ai nắm được thông tin  và xửlý thông tin. Thông tin  là tiền bạc, thông tin  là sức khoẻ, thông tinlà tất cả mọi thứ. Nếu anh không nắm được thông tin  anh có thể mất tiềnbạc, mất danh dự, mất sức khoẻ thậm chí là mất cả tính mạng. Người dânnày đã nâng vấn đề cao hơn, quyền tiếp cận thông tin  gắn với niềm tincủa người dân  với Đảng, tôi hết sức thán phục. Vấn đề người dân  phảnánh là điều mà các cấp lãnh đạo đáng phải suy nghĩ. Chỗ này tôi cònmuốn có thể bổ sung thêm ý nghĩa của Luật này ở chỗ quyền thông tin  sẽtạo đà cho sự phát triển của xã hội  Việt Nam  nói chung, và xóa đi sựnghèo đói nói riêng cho từng người. Đó cũng là mong muốn của Đảng  vàNhà nước ta.

Là một người trong Ban soạn thảo  Luật Tiếp cận thông tin  ông có quá tự tin về sự thành công  của nó?

Tôi tự tin có cơ sở.Trước hết, điều mà bất cứ ai cũng biết đó là vai trò quyết định  củathông tin trong cuộc sống. Quyền thông tin  là quyền cơ bản, quyền pháttriển, tạo công bằng, bình đẳng. Nó không chỉ “xóa đói” mà còn 'xóa sựlạc hậu”. Thứ hai  là chúng tôi  đã đưa ra lấy ý kiến của nhân dân, sẽtiếp thu và thực hiện các nguyện vọng chính đáng của nhân dân đảm bảo“dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”. 

Ông đã từng phát biểu trước công luận rằng: Người cung cấp thông tin  sai có thể phải ra tòa?

Đó là quy định  trongLuật Tiếp cận thông tin  mà chúng tôi  đang soạn thảo. Vấn đề bưng bítthông tin, thông tin  “mật” tràn lan... là nhằm “trục lợi” cho một đốitượng cụ thể  mà  tráchnhiệm thuộc về cơ quan  công quyền. Chúng tôi  đặt ra trách nhiệm củacông chức trong việc cung cấp thông tin. Nếu anh không cung cấp, cungcấp thông tin  sai hoặc không đúng hạn thì anh phải chịu trách nhiệmtrước cơ quan  nhà nước, thậm chí có thể phải đến tòa.  Không đơn giản chỉ dừng lại ở việc  từ chức, bãi nhiệm, bãi miễn... mà có thể phải lãnh án tùy mức độ nặng nhẹ. 

Vâng xin cám ơn ông!

Bạn có ý kiến gì về bài viết Luật Tiếp cận thông tin: Cột mốc quan trong trong quá trình dân chủ này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Luật Tiếp cận thông tin: Cột mốc quan trong trong quá trình dân chủ bạn tại đây.