Một lò than trái phép ở Quảng Ninh  vừa bị triệt phá. Ảnh: Thành Duy

Về chủ trương, Chính phủ  chỉ cho phép xuất khẩu  những chủng loại than trong nước không có nhu cầu. Nhu cầu than trong nước chủ yếu là than có chất lượng  thuộc loại trung bình (cám 4, 5, 6).

Thực tế, ngành than đã tạo ra quá nhiều loại than trong nước chưa có nhu cầu để xuất khẩu, như việc đầu tư  vào khâu tuyển than để có than chất lượng  cao, và tích cực khai thác các than lộ vỉa có chất lượng  thấp.

Trong đó, việc sản xuất ra than có chất lượng  cao vừa tốn kém, vừa dẫn tới lãng phí tài nguyên; còn việc khai thác than lộ vỉa chất lượng  thấp vừa vi phạm  kỹ thuật  cơ bản, vừa tạo ra tiền đề cho việc khai thác than trái phép.

Để có than xuất khẩu  chất lượng  cao, ngoài khâu tuyển than, phải đầu tư  thêm cho khâu nạo vét cảng, chuyển tải than (làm tăng giá thành thêm 150-200 nghìn đồng/tấn) và chấp nhận tỷ lệ tổn thất than cao hơn (khoảng 20-25 phần trăm) so với để có than cấp cho nhiệt điện trong nước.

Để có than xuất khẩu  chất lượng  thấp, nhiều mỏ hầm lò phải khai thác lộ thiên cả các phần của vỉa than nằm gần (hay lộ ra) trên mặt đất.

Việc vi phạm  kỹ thuật  cơ bản này đã, đang và sẽ làm tăng thêm nguy cơ dẫn tới tình trạng bục nước, đổ lò trong khai thác than, là một trong những yếu tố gây nên những tai nạn chết người hàng loạt như vừa qua và góp phần làm cho môi trường  vùng than bị xấu đi như hiện nay.

Nếu tính đúng, tính đủ các chi phí tăng thêm có liên quan đến tai nạn chết người và để bảo vệ môi trường, và nếu hạch toán theo nhiệt năng, thì việc xuất khẩu  than không có hiệu quả.

Trong thời gian  tới, nhu cầu than cho điện của VN tăng nhanh. Nhiều dự án nhiệt điện được triển khai nhưng chưa cân đối được nguồn cung cấp than. Việc VN sớm phải nhập khẩu  than là hiện thực.

Tuy nhiên, câu hỏi  có thể nhập khẩu  được than hay không vẫn còn bỏ ngỏ. Theo đánh giá  của các chuyên gia, sau năm 2013, giá dầu mỏ sẽ bắt đầu chu kỳ tăng mới, than trên thế giới  đang ngày càng lên giá. Giá trị  bằng tiền thu được do xuất khẩu  một tấn than vừa qua của TKV chỉ có thể nhập khẩu  được khoảng 200 kg than trong tương lai.

Nhập khẩu than: Không đơn giản

Gần đây, các tập đoàn được phân công tham gia làm điện (TKV, EVN, PVN) đều đã và đang tích cực cử nhiều đoàn công tác  ra nước ngoài  tìm nguồn than nhập khẩu  cho các dự án điện. Việc tìm kiếm  nguồn than nước ngoài  để nhập khẩu  về VN chưa có kết quả, và ngày càng khó khăn.

TKV đang tích cực vận động theo hướng tham gia đầu tư  thăm dò khai thác than ở Lào để tạo nguồn cung cho Việt Nam. Nhưng định hướng chiến lược này rất thiếu thực tế và không khả thi.

Cùng với việc phải nhập khẩu  than, nền kinh tế  của VN chuyển từ xuất khẩu  năng lượng sang phải nhập khẩu  năng lượng. Sự chuyển đổi này không đơn giản.

Các hộ tiêu dùng than của VN vốn có truyền thống  sửdụng than rất kém hiệu quả (các nhà máy  nhiệt điện chạy than, xi măng,phân bón, hóa chất, giấy, vật liệu xây dựng, v.v. nhìn chung có mứctiêu hao than trên một đơn vị sản phẩm  còn cao) đã quen dùng than giárẻ trong nước, rất khó có thể chấp nhận giá than năng lượng (loại6.000-7.000kcal/kg) nhập khẩu  từ nước ngoài  gần nhất về để dùng với giágấp ba lần giá hiện nay.

Theo tính toán của các chuyên gia  thuộc công ty  Credit Suisse, nếu giá dầu ở mức 50 USD/thùng, thì giá than năng lượng trên thị trường  thế giới  sẽ ở mức 80 USD/tấn.

Các hộ dùng than này có thể đủ tiền nhập than, tiếptục sản xuất để đảm bảo việc làm  và thu nhập  cho người lao động. Nhưng,sản phẩm phụ thuộc vào giá than cao liệu có được thị trường  chấp nhận,có nâng cao được tính cạnh tranh vốn đang rất thấp hiện nay?

Để chuyển sang sử dụng than nhập khẩu, đòi hỏi cácngành kinh tế  của Việt Nam  phải có sự cải tổ cơ bản về công nghệ, kỹthuật, quản lý, tổ chức (gần như phải thay máu) và phải nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh.

Để nhập khẩu  được than, ngoài sự cố gắng  của các doanhnghiệp, Nhà nước  sẽ phải hỗ trợ rất đáng kể trong việc đầu tư  xây dựngcác cơ sở hạ tầng (cảng biển), chấp nhận tăng vốn, tăng chi phí sảnxuất (giảm các khoản nộp ngân sách).

Ví dụ, để nhập được 10 triệu tấn/năm cấp cho các dự ánđiện với giá 100 USD/tấn, Nhà nước  phải đưa vào cân đối thêm nguồn thungoại tệ ít nhất một tỷ USD/năm (vì các dự án điện không có nguồn thungoại tệ); chấp nhận tăng vốn lưu động ít nhất 300 triệu USD/năm (vìphải đảm bảo cấp than liên tục); phải đầu tư  không ít hơn 200 triệu USDcho khâu tiếp nhận (các kho, bãi chứa và cảng bốc than lên).

Ngoài ra, còn phải giải những bài toán khác như:mua/đóng mới hay thuê tầu chở than, cảng nông (sông) hay cảng sâu(biển), khả năng kết hợp hàng hai chiều để giảm cước phí vận tải, mởcác chi nhánh văn phòng  đại diện ở nước ngoài  để nhập khẩu  than v.v.

Vấn đề đơn giản là xuất-nhập khẩu than như trên chothấy, để đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia, trước hết cần khách quannhìn nhận và xử lý những mâu thuẫn mang tính chiến lược, những vướngmắc trong công tác  quản lý điều hành, và những bất cập trong tổ chứcthực hiện của ngành than.

Cuối cùng, tuy muộn còn hơn không, với những kiến giảihạn hẹp như trên, chúng tôi  xin kiến nghị với các cơ quan  quản lý cânnhắc để hạn chế và tiến tới sớm chấm dứt việc xuất khẩu  than như hiệnnay.

Xin nêu lại ý kiến chỉ đạo gần đây(tại lễ kỷ niệm năm năm thành lập Ban Chỉ đạo Tây Bắc) của đồng chíTrương Tấn Sang - Ủy viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư, khi đềcập về tài nguyên  khoáng sản, đại ý, không nên bán thô, nếu bán thô, cótạo ra bao nhiêu GDP đi nữa, không biết  mấy triệu năm mới tái tạo đượcmỏ, con cháu sau này sẽ trách móc, chê bai chúng ta.

(Còn nữa)

Bạn có ý kiến gì về bài viết Cần sớm chấm dứt xuất khẩu than này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Cần sớm chấm dứt xuất khẩu than bạn tại đây.