Phát triển bền vững vùng cồn cát đòi hỏi phải hiểubiết đúng đắn quy luật sinh thái của nó. Đó là những vùng bờ biển giàunguồn cát mịn bị khô khi thủy triều rút, bị sấy nóng do mặt trời, lạicó gió mạnh thường xuyên trên 15 km/giờ đều xuất hiện cồn cát.

Từ khi xuất hiện đến khi ổn định, cồn cát không hìnhthành đơn lẻ mà tạo thành một dãy cồn song song  với mép nước biển nhưnhững làn sóng cát. Từ mép nước biển hướng về đất liền có thể gặp mộttập hợp 5 dãy cồn cát với mức độ ổn định tăng dần, đó là cồn sơ khai –cồn tiền tiêu – cồn màu vàng – cồn màu xám – cồn trưởng thành. 5 dãycồn tạo thành một thế hệ cồn cát. 

Bức tranh cồn cát.

Cồn sơ khai là những đống cát nhỏ do gió vun lên nhờsự có mặt một loại vật cản nào đấy như mảnh gỗ trôi bị kẹt lại, xácchim biển chết, đống xác tảo biển, mảnh tàu đắm dạt vào bờ… Cồn sơ khaichưa có thực vật cư trú, chúng có thể nhanh chóng biến mất cũng nhưnhanh chóng xuất hiện, cho đến khi những dạng thực vật thân cỏ đầu tiênxuất hiện cố định chúng lại, biến chúng thành cồn tiền tiêu.

Những loài thực vật đầu tiên xuất hiện trên các cồntiền tiêu là những loài thân thảo bò lan  có sức sống dẻo dai, chịu mặn,chịu gió và chống chịu được cát vùi. Chúng giúp cho cát được tích lũynhanh hơn và cồn cát cũng nhờ đó mà cao lên nhanh chóng đến cao độkhoảng 5 m.

Cồn màu vàng xuất hiện sau khi có xác thực vật tíchtụ nhiều và xuất hiện những lớp mùn cây đầu tiên trên mặt cồn. Cát trêncồn vẫn còn hơi mặn với độ pH kiềm nhẹ với những tích tụ muối kiềm vàkiềm thổ nên thường có màu rám vàng trên bề mặt cồn...

Những tích tụ mùn cây làm cho khả năng tích lũy chấtdinh dưỡng và hơi nước tăng lên khiến cho thảm thực vật trên cồn cátcũng đa dạng hơn. Độ cao của cồn màu vàng có thể đạt đến 5 – 10m, thựcvật có thể che phủ đến 80% diện tích các cồn màu vàng. Những loài bòsát nhỏ và động vật gậm nhấm đầu tiên cũng đến cư trú tại các cồn màuvàng nhờ sự phong phú của nguồn thức ăn thực vật và độ ẩm.

Cồn màu xám là thế hệ cồn cát thứ 4, ổn định hơn vàxuất hiện nhiều thực vật bậc thấp như rêu và địa y giữa các khóm câybụi, khiến cho độ che phủ thực vật trên cồn màu vàng có thể đạt đến100% diện tích. Những khóm cây bụi xuất hiện khiến cho môi trường  trongkhoảng cách 50-100m kể từ mép nước biển trở lên thuận lợi cho thế giớisống. Bởi mùn cây tích lũy thành lớp trên mặt cồn khiến cho cồn có màuxám, độ pH giảm dần khiến cho đất chuyển sang chua. 

Thảm thực vật trên cồn cát đa dạng. (Ảnh minh họa)

Nước xuất hiện ở lớp cát sâu khiến cho chỉ có nhữngloài cây với bộ rễ đâm sâu mới thích nghi được. Độ cao của cồn cát màuxám có thể đạt đến 10 m.

Cồn trưởng thành xuất hiện cách mép nước biển hàngtrăm mét. Những lớp đất điển hình xuất hiện trên mặt cồn kéo theo sựhình thành lớp phủ thực vật thân gỗ và cây bụi. Đây cũng thường là vùngcanh tác của dân cư ven biển với tập đoàn cây trồng thường là cây lấygỗ, cây ăn trái và cây màu.

Giữa cồn trưởng thành và cồn màu xám, hoặc xen kẽgiữa các cồn trưởng thành thường có các bàu nước, có thể là nước ngọtchất lượng tốt, nước lợ thậm chí nước mặn tùy theo cấu trúc thủy văncủa vùng cồn. Đặc trưng của các bàu nước này là môi trường  tù hãm vàthường là nơi thuận lợi cho hình thành than bùn.

Cồn cát ven bờ là nơi sinh cư của nhiều loài độngvật nhỏ như bò sát, gậm nhấm, côn trùng, là vùng đệm an toàn giữa biểnvà đất liền và rất dễ bị tổn thương do hoạt động  của con người  cũng nhưdo thay đổi chế độ động lực biển và khí hậu.

Một vùng bờ có thể có nhiều thế hệ cồn cát xuất hiệnvào các thời kỳ địa chất khác nhau. Vùng ven biển miền Trung nước ta cóđến 4 thế hệ cồn cát lấy theo tên màu của cát, gồm: cồn cát đỏ (loại cổnhất, chỉ gặp ở Ninh Thuận và Bắc Bình Thuận), cồn cát vàng nghệ, cồncát trắng và cồn cát vàng xám (loại trẻ nhất). Tại Khánh Hòa chỉ gặp 2thế hệ là cồn cát trắng và cồn cát vàng xám ở bán đảo Đầm Môn và bánđảo Cam Ranh. 

Cồn cát ven bờ không chỉ là bức trường thành bảo vệbờ biển tại những vùng đất thấp ven bờ, chúng còn là một hệ sinh tháiđộc nhất vô nhị vùng bờ. Các túi nước ngọt trong cồn cát, cảnh quan dulịch thiên nhiên, nhiều dạng động thực vật đặc thù, đất trên các cồncát trưởng thành bị thực vật che phủ còn là loại thổ nhưỡng màu mỡ… lànhững tài nguyên  vô giá của cồn cát.

Có 5 mối đe dọa đến sự ổn định của hệ cồn cát venbờ, đó là các hoạt động  du lịch  có thể làm mất lớp phủ thực vật, tăngxói mòn và nguy cơ cháy; chăn thả gia súc quá mức làm tăng xói mòn,giảm tính đa dạng sinh học trong lớp phủ thực vật cồn, nhất là trảngcỏ, phân gia súc làm tăng khả năng phú dưỡng các bàu nước. Ngoài ra,cồn cát còn là nơi dễ dàng bị xâm lấn bởi các loài động thực vật khácvà nơi đây dễ bị xói lở khi mực nước biển dâng cao hoặc bị tác động củabão tố. Các hoạt động  nông nghiệp, làm sân golf, làm đường giao thông,khai thác cát, sa khoáng, nuôi tôm trên cát, bơm hút quá mức nước ngầm…cũng sẽ phá vỡ cấu trúc cũng như tính ổn định của cồn.

Những năm qua, việc phát triển ồ ạt hình thức nuôitôm trên cồn cát ở nhiều tỉnh miền Trung nước ta, việc khai thác trànlan sa khoáng titan trên cồn cát ven biển đã phá hủy những vùng cồn cátrộng lớn ven bờ mà thiên nhiên  phải mất hàng chục ngàn năm lịch sử  mớitạo dựng được.

Bạn có ý kiến gì về bài viết 5 mối đe dọa cồn cát ven bờ này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết 5 mối đe dọa cồn cát ven bờ bạn tại đây.