Fatih Akin nhận giải thưởng đặc biệt của ban giám khảo tại LHP Venice lần thứ 66 với bộ phim  Soul Kitchen - Ảnh: AP

Đức mà không Đức

FatihAkin sinh năm 1973 tại Đức, nhưng bố mẹ anh là người Thổ Nhĩ Kỳ nhậpcư. Sở hữu một gương mặt điển trai nam tính, Akin phát triển song  songcả nghề diễn xuất lẫn đạo diễn  song  sự nghiệp  đạo diễn  của anh vượttrội hơn hẳn.

Akinđã đạo diễn  khoảng 10 bộ phim  truyện dài và một số phim  ngắn, đoạt 25giải thưởng lớn nhỏ, trong đó đáng kể nhất là 3 giải thưởng quan trọngtại 3 LHP lớn nhất thế giới: Gấu vàng tại Berlin, Kịch bản xuất sắc  tạiCannes và Giải đặc biệt của BGK tại Venice. Anh cũng là thành viên  BGKcủa LHP Berlin (2001) và Cannes (2005).

Fatih Akin còn đạo diễn  1 phân đoạn trong 11 phân đoạn phim  ngắn của bộ phim  lãng mạn New York, I Love  You sẽ ra mắt vào tháng 10  tới.

Mắt sắc, lông mày rậm, khuôn mặt điển trai, Fatih Akin dễ khiến người ta có cảm giác anh là một tay chơi hơn là tác giả  những bộ phim  đầy suy tư về cuộc sống  và về thân phận con người. Ở tuổi ba mươi sáu, anh đã chinh phục  hầu hết những gì một đạo diễn  cần chinh phục  ở Cựu lục địa - Gấu vàng Berlin, Kịch bản xuất sắc  ở Cannes, và mới đây nhất là Giải đặc biệt của Ban giám khảo ở Venice mới kết thúc ngày 12-9 vừa qua.

Nhưng điều khiến người ta ngạc nhiên  nhất ở Fatih Akinlại không phải là tài năng của anh, mà là đề tài của những bộ phim  đãxác lập tên tuổi của anh trong nền điện ảnh  châu Âu.

Trong thế giới  hiện đại, hiếm quốc gia  nào duy trìđược tính đơn nhất về chủng tộc và văn hóa trước những làn sóng di cưnổi lên như vũ bão trên khắp các châu lục. Di dân và những vấn đề đicùng nó từ lâu đã trở thành thách thức cho mọi xã hội, tiên tiến cũngnhư đang phát triển. Mặc dù vậy, rất hiếm đạo diễn  chọn di cư làm đốitượng cho phim  của mình. Họ có thể làm một, hai bộ phim  về đề tài này,có thể đả động đến nó trong một vài kịch bản. Nhưng lấy di cư, dân dicư và giao thoa văn hóa làm cảm hứng xuyên suốt cho sự nghiệp  điện ảnhcủa mình thì chắc chắn là rất ít. Fatih Akin là một trong số đó.

Sinh ra trong một gia đình  gốc Thổ di cư sang Đức từnhững năm 60, Fatih Akin, hơn ai hết, hiểu rất rõ thế nào là cuộc sốngcủa một người nhập cư. Anh hiểu thế nào là khoảng cách giữa văn hóa bảnđịa và văn hóa di dân, là xung đột giữa giá trị  mới và giá trị  cũ, làmâu thuẫn giữa thế hệ trước vẫn nặng lòng cố quốc và thế hệ sau chỉbiết miền đất mới. Cuộc sống  của cộng đồng  người Đức gốc Thổ và sự đấutranh của họ để giải quyết những vấn đề ấy, bởi thế cho nên, đã trởthành đề tài chủ đạo trong hầu như mọi tác phẩm  của anh.

Xem phim  của Fatih, không khó để nhận ra một điều: anhlà người rất gắn bó với truyền thống. Anh tự hào về nguồn gốc của mình,và thậm chí từng tuyên bố tiếp nhận giải thưởng của LHP Cannes thay mặtcho điện ảnh  Thổ Nhĩ Kỳ. Sinh ra và lớn lên ở Hamburg, thành danh cũngở Hamburg, làm phim  cũng lấy bối cảnh là Hamburg, nhưng trong lòng anhhình như chưa lúc nào nguôi nỗi khát khao tìm kiếm  một cội nguồn đíchthực, một bản lai chân diện của những kẻ di cư.

Nỗi khát khao ấy, đã không ngừng thôi thúc anh tìm về eo biển Bosphorus.

Đơn độc đương đầu

Năm 2004, Head-on, bộ phim  thứ tư  của Fatih Akin, càn quét mọi giải thưởng của  điện ảnh  Đức trước khi giành nốt Gấu vàng (LHP Berlin). Như cái tên của mình, Head-on là sự đương đầu trong đơn độc của hai nhân vật  chính, hai thanh niên  Thổ Nhĩ Kỳ lớn lên trên đất Đức, với gia đình, với truyền thống, và với những mâu thuẫn nội tại của mỗi người.

Điểm độc đáo nhất của Head-on là câu chuyệncủa Cahit và Sibel diễn ra hoàn toàn trong cộng đồng  người Thổ, yếu tốĐức hầu như không xuất hiện trên màn ảnh. Mặc dù vậy, người ta vẫn thấyđược sự đụng độ dữ dội giữa hai nền văn hóa, mà bãi chiến trường củacuộc đụng độ ấy chính là hai nhân vật  chính (họ quen nhau trong bệnhviện, sau khi cả hai vừa tự tử bất thành). Sibel đề nghị Cahit cướimình, hy vọng điều đó sẽ giải quyết được vấn đề của cô.

Nhưng, khác với Hỷ yến của Lý An với kịch bảntương tự và đề tài tương tự, màn kịch cưới xin giữa họ, dưới tay FatihAkin, không hề có hậu. Cuộc hôn nhân  đáng lẽ phải đem đến tự do choSibel lại mở đường cho cô rơi vào vòng xoáy của rượu, ma túy, và hàngloạt cuộc tình một đêm; trong khi những bế tắc trước cuộc sống  củaCahit không vì sự hiện diện của người vợ mới cưới mà vơi bớt.

Dù ống kính  của bộ phim  chỉ xoáy vào cái tiểu xã hộicủa cộng đồng  người Thổ ở Đức, và hầu như không zoom  out để cho ta thấybức tranh toàn cảnh, nhưng Fatih Akin, trên tấm phông nền rất hẹp này,vẫn khéo léo đặt ra câu hỏi  về bản sắc Đức - Thổ qua cách giao tiếp củanhân vật. Sự hoán chuyển liên tục giữa ba ngôn ngữ  Thổ, Đức, và Anhtrong phim  của Sibel và Cahit là chỉ dấu rõ ràng nhất về sự “rối loạnvăn hóa” của họ nói riêng, và cả một thế hệ người Thổ ở Đức nói chung.

Trong khi nhân vật  của Head-on rối bời vớibản sắc văn hóa của chính mình thì bộ phim, tự thân nó, lại là một bứctranh rực rỡ và đa chiều của văn hóa Thổ Nhĩ Kỳ. Bằng một thủ pháp rấtBrecht - sử dụng một dàn nhạc cổ truyền diễn tấu trên bờ biển ởIstanbul làm dẫn đề cho từng chương, Fatih Akin đã thổi vào Head-on một hơi thở nồng nàn truyền thống, làm nổi bật chất sân khấu  dân gian trên nền điện ảnh  hiện đại.

Head-on, bên cạnh đó, cũng không thiếu yếu tốhài hước - bất đồng văn hóa luôn là một cái nền tốt cho sự hài hước.Song những tiếng cười dễ dãi một cách cố ý ấy lại càng nhấn mạnh hơn bikịch của những con người  bị cầm tù trong thế giới  của chính mình, khátkhao vượt thoát nhưng lại không hề có lối thoát. Không phải họ khôngsẵn lòng hòa nhập vào thế giới  ấy, mà thế giới  ấy không cho họ quyềnlựa chọn. Nhân vật  Đức duy nhất của phim  đã nói: “Nếu không thể đổithay thế giới, hãy thay đổi chính mình.”

Cả hai, rốt cục, đã chọn một giải pháp khác: thay đổimôi trường sống. Họ chia tay, nhưng cùng đi về một hướng: trở lại ThổNhĩ Kỳ.

Quay về cố quận

Ba năm sau Head-on, Fatih Akin thực hiện Edge of Heaven, kể về những cuộc đi về giữa hai xứ sở của những thân phận lưu dân. Khác với Head-on, bối cảnh của Edge of Heaventrải dài trên cả hai miền Đức, Thổ. Cùng với cái thoáng đãng của khônggian địa lý này là một không gian tâm lý sâu lắng hơn, dễ thở hơn, dùvẫn đầy ắp những ưu tư. Bộ phim  kể về những mối quan hệ  chồng chéo giữasáu con người, ba cặp cha con và mẹ con, Đức có, Thổ có; mỗi người đềumiệt mài rong ruổi trên hành trình “hòa giải” với người kia và tìm kiếmsự thanh thản cho tâm hồn mình.

Câu chuyện ở Edge of Heaven là câu chuyện củatrùng điệp nhiều tầng mâu thuẫn: xung đột giữa hai thế hệ, va chạm giữanhững hệ giá trị  xã hội, sự lạc lối giữa hai nền văn hóa. Nejat, mộttrí thức trẻ gốc Thổ (phải chăng đó chính là chân dung tự họa của FatihAkin?) đứng ở trung tâm, và là sợi dây nối kết những người còn lại.

Đó là Yeter, bà mẹ Thổ làm gái điếm  ở Hamburg để kiếmtiền nuôi con gái. Đó là Lotte, cô sinh viên  Đức mà anh gặp ở Istanbulvà vui niềm vui “tha hương ngộ cố nhân” - bởi Istanbul khi ấy với anhvẫn là xứ lạ, còn Hamburg mới đích thực là quê. Đó là Susanne, người mẹĐức mất con mà niềm đau đớn khôn nguôi lại đã góp phần kéo anh gần lạivới cha mình.

Trong mỗi cuộc gặp gỡ (và tiễn đưa!) mỗi người trongsố họ, Nejat lại khám phá ra một ý nghĩa sâu thẳm hơn về cuộc sống.Yeter và cái chết của cô thôi thúc anh về lại Thổ Nhĩ Kỳ; trong khiSusanne và câu chuyện của bà về Abraham và Isaac giục giã anh tìm về cốquận bên bờ Hắc Hải, đánh thức trong anh tình phụ tử đã ngủ quên saucái chết của Yeter…

Khác với Head-on trầm uất và bế tắc, Edge of Heaven,mặc dù không thiếu nỗi đau và cái chết, dường như lại là mẫu mực về sựcân bằng và hòa hợp mà Fatih Akin hướng đến. Có cảm giác bộ phim  là mộtbức tranh đối xứng hoàn hảo: một người cha nhớ con trai  đi tìm sự an ủinơi một người mẹ xa con gái, một cô gái  Thổ mất mẹ nép vào lòng mộtngười mẹ Đức mất con; một cỗ quan tài Thổ ở Đức quay lại Thổ và một cỗquan tài Đức từ Thổ đi về Đức…

Nếu như Head-on chưa có câu trả lời cho những băn khoăn và mâu thuẫn trong lòng kẻ di cư, thì Edge of Heaven,ở một chừng mực nào đó, đã tìm thấy câu trả lời từ những đền bồi và đắpđổi trong số phận của sáu con người  ấy. Và, cuối cùng, Nejat, ngườichứng kiến tất cả, cũng đã hiểu ra điều mà Fatih Akin muốn tất cả chúngta cùng hiểu: sự thanh thản của tâm hồn, sự hòa hợp giữa hai thế hệ,cũng như sự giao thoa giữa hai nền văn hóa, chỉ có thể đạt đến khi conngười ta biết chấp nhận nhau, dung hòa nhau.

Kết thúc phim, Nejat đứng lặng bên bờ Hắc Hải, đợi Alitừ biển quay về. Tìm về cố quận, anh đã sẵn sàng mở lòng đón nhận chamình, đón nhận cả một miền đất, một quê hương, một tâm hồn Thổ.

Bạn có ý kiến gì về bài viết Fatih Akin và nỗi ám ảnh di dân này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Fatih Akin và nỗi ám ảnh di dân bạn tại đây.