Tình trạng này vẫn chưa được cải thiện bởi Dự án Vệ sinh Môi trường  TP.HCM lưu vực Nhiêu Lộc - Thị Nghè từ nguồn vốn vay của Ngân hàng  Thế giới  nhằm mục tiêu chống ngập, tiêu thoát và xử lý nước thải, bảo đảm vệ sinh môi trường  không thể hoàn thành theo đúng tiến độ vào cuối năm nay.

Trong khi đó, giới khoa học  đã cảnh báo rằng Việt Nam  là một trong những quốc gia  chịu ảnh hưởng nặng nề của tình trạng nước biển dâng do biến đổi khí hậu. Vậy nên, vấn đề khiến nhiều người băn khoăn không chỉ gói gọn trong sự chậm trễ của dự án Nhiêu Lộc - Thị Nghè. Hơn thế, liệu trong bốn thập niên nữa, khi mực nước biển dâng cao thêm một mét như tính toán của giới khoa học, tình trạng ngập ở TP.HCM sẽ như thế nào?

Nhận diện các tác nhân gây ngập

Đào đường làm ảnh hưởng đến cống thoát nước. Ảnh chụp trên đường Võ Thị Sáu, Q.3, TP.HCM - Ảnh: Lê Quang Nhật

Trong khi chưa có câu trả lời cho vấn đề này, Doanh nhân Sài Gòn  Cuối tuần trở lại với một giải pháp do nhóm nghiên cứu  thuộc phòng Thủy hải văn công trình, Phân viện Vật lý tại TP.HCM đề xuất. Mặc dù giải pháp này được công bố cách nay đã hơn tám năm (thời điểm mực nước biển dâng chưa được nhìn nhận là vấn đề cấp bách ở Việt Nam), chủ yếu tập trung vào vấn đề chống ngập và nhiễm bẩn các kênh rạch tại nhiều khu vực  của thành phố  và khu vực  kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè nhưng nội dung  của giải pháp vô hình trung đã bao hàm một gợi ý cho việc giải quyết chống ngập nước và vệ sinh môi trường  cho TP.HCM.

Thực trạng ngập nước tại nhiều khu vực  của thành phố  và nhiễm bẩn trên các kênh rạch thuộc thành phố  ngày càng phát triển phức tạp, gây ảnh hưởng nặng nề đến đời sống của người dân. Vì vậy, bước đầu tiên cần làm là khảo sát thực địa, làm rõ các nguyên nhân  gây ngập nước. Trên cơ sở đó, khoanh vùng những nơi bị ngập nước, đồng thời đánh giá  các nguyên nhân  chủ yếu, thứ yếu cũng như mức độ ngập, diễn biến theo thời gian  và không gian của quá trình rút nước và hướng nước rút.

Tiến sĩ Trương Đình Hiển - nguyên Trưởng phòng  Thủy hải văn công trình thuộc Phân viện Vật lý tại TP.HCM và là thành viên  nhóm nghiên cứu  nêu trên - cho rằng có ba yếu tố chính gây nên tình trạng ngập nhiều năm nay tại thành phố, gồm nước triều, nước mưa, nước thải. Mặt khác, có bốn yếu tố gây nhiễm bẩn kênh rạch, gồm nước thải sinh hoạt, nước thải công nghiệp, rác thải và lấn chiếm kênh rạch. Như vậy, có mối liên hệ giữa quá trình ngập nước và nhiễm bẩn trên các kênh rạch của thành phố.

Từ các nguyên nhân  cơ bản đã liệt kê, có thể thấy rằng muốn giải quyết tình trạng ngập nước của thành phố, không thể chỉ sử dụng một giải pháp mà không tính đến các quy luật về điều kiện tự nhiên, tập quán sinh hoạt, điều kiện hạ tầng cũng như khả năng tài chính  của Nhà nước  và xã hội… Cũng không thể bỏ qua tính thực tiễn của giải pháp, tức là có cho phép chúng ta đủ sức theo đuổi và kiểm soát nó trong trường kỳ, nhưng đồng thời không trở thành gánh nặng cho các thế hệ kế tiếp.

Sông Sài Gòn  đã nuôi dưỡng, vun đắp, chảy qua miền đất phương Nam, mang theo những giá trị  văn hóa có lẽ hình thành trước cả khi tướng Nguyễn Hữu Cảnh đưa quân vào khai phá Sài Gòn  - Gia Định cách nay hơn 300 năm. Việc ứng xử với dòng sông này không phải là câu chuyện của một thế hệ, của sinh mạng hàng triệu người dân  Sài Gòn  hiện nay mà còn những thế hệ mai sau. Nếu không có thái độ  kiên quyết và nghiêm túc để bảo vệ dòng sông thì khả năng số phận của nó trong tương lai sẽ không khác gì hiện trạng của sông Thị Vải (Đồng Nai), Thị Tính (Bình Dương)…

Để dòng sông xanh lại

Thực tế cho thấy nhiều khu vực  tại TP.HCM có cao trìnhthấp hơn đỉnh triều nên dù hệ thống  cống rãnh thoát nước tốt nhưng vẫnthường xuyên bị ngập nước. Vào mùa mưa, nước triều hợp lực với nước mưasẽ dẫn đến tình trạng ngập lụt lớn, nhất là khi xuất hiện lượng mưa vớitần suất hiếm gặp đỉnh triều cao.

Để giải quyết vấn đề này tại những vùng chịu tác độngcủa nước sông Sài Gòn  lên xuống theo chế độ bán nhật triều, cần cắt đứtsự liên kết giữa nước mưa với thủy triều bằng cách xây dựng  hệ thống  đêbao ở những vùng đất thấp dưới đỉnh triều và đập ngăn triều có các cửađóng mở tự động ở các cửa kênh rạch dẫn ra sông. Việc xây dựng  các đậpngăn triều là công việc  thành phố  trước sau cũng phải làm do mực nướcbiển đang ngày một dâng cao.

Nếu sự dâng cao của nước biển dẫn đến xâm nhập mặn đếnđập Trị An và Dầu Tiếng  thì sẽ trở thành mối đe dọa cho nguồn cung cấpnước cho TP.HCM và vùng phụ cận. Lúc đó, việc cung cấp nguồn nước sạchcủa hai hồ Trị An và Dầu Tiếng  là vấn đề sống còn. Vì vậy, ngay từ bâygiờ, phải có kế hoạch  giữ gìn, nâng cấp  và bảo vệ tuyệt đối hai hồ nướcnày.

Được biết, trước khi qua đời, cố Thủ tướng  Võ Văn Kiệtđã có kế hoạch  sang Hà Lan  nghiên cứu  phương pháp trị thủy của quốc giacó lãnh thổ nằm dưới mực nước biển này để về giúp Việt Nam  đối phó vớiảnh hưởng của mực nước biển dâng đã và đang diễn ra.

Theo ông Hiển, hệ thống  đập ngăn triều sẽ đóng lại khithủy triều lên, ngăn nước tràn vào các kênh rạch. Khi triều xuống (tốcđộ luôn cao hơn triều lên), các cửa tự động mở ra cho nước mưa và nướcthải thoát theo thủy triều chảy về hạ lưu, ra biển. Đồng thời, giảipháp này còn giúp tránh được tình trạng triều đưa nước nhiễm bẩn tạicác kênh rạch ngược lên thượng lưu, xâm nhập vào khu vực  các nhà máynước sinh hoạt tại thành phố.

Thực trạng ô nhiễm  sông Sài Gòn  đã nhiều lần được giớikhoa học cảnh báo. Thạc sĩ Nguyễn Thị Vân Hà - giảng viên khoa Môitrường, Đại học  Bách khoa TP.HCM - cho hay hiện mức độ ô nhiễm  trênsông Sài Gòn  tiếp tục diễn biến phức tạp. Qua tổng hợp các số liệu vàkết quả nghiên cứu  đến tháng 5-2008 cho thấy độ pH của sông Sài Gònthấp và dao động thất thường; độ đục, mangan (Mn), coliform (gây bệnhđường ruột), amoniac vẫn còn cao hơn tiêu chuẩn cho phép nhiều lần (chỉtính riêng từ năm 2005-2007, các chất trên tăng 4-30 lần).

Ông Bùi Thanh Giang, Giám đốc  Nhà máy  nước Tân Hiệpnhấn mạnh rằng để xử lý nước đạt theo tiêu chuẩn quy định, nhà máy  nàyđang phải “chạy đua” với ô nhiễm  theo kiểu chắp vá. “Ô nhiễm đến đâuchúng tôi phải nghiên cứu  cải tạo, đầu tư  thêm thiết bị cho quy trìnhxử lý phù hợp đến đó. Nhưng đây chỉ là giải pháp tạm thời, bởi mức độ ônhiễm phát triển đến mức nào đó sẽ gây nguy hiểm cho việc xử lý nước.Lâu dài vẫn phải kiểm soát chất lượng  nước sông Sài Gòn” (theo Tuổi Trẻ ngày 20-6-2008).

Nhiều nhà khoa học  từng phản đối phương  án sử dụng máy bơm 24/24 với công suất 60.000m³/giờ,để bơm nước thải ra sông Sài Gòn  của dự án Nhiêu Lộc - Thị Nghè. Vìrằng, khi pha triều lên, nước bẩn sẽ bị triều đưa ngược lên thượng lưu- khu vực  cung cấp nguồn nước sinh hoạt cho TP.HCM và vùng phụ cận.

Sau khi giải quyết xong yếu tố thủy triều, vấn đề cònlại là nước mưa và nước thải. Khi mùa khô đến, nước mưa không còn,những khu vực  ngập còn lại là do nước thải sinh hoạt và nước thải côngnghiệp. Nhằm hạn chế mức độ ô nhiễm, nên vận động, hướng dẫn, hỗ trợ vàtạo ra hành lang pháp lý nghiêm túc để các hộ gia đình  xử lý thô nướcthải trước khi đổ nước vào cống rãnh. Còn các cơ sở công nghiệp  và bệnhviện phải tuân thủ chặt chẽ các quy định  về xử lý nước thải.

Khi nước thải đã vào kênh thì thêm một lần nữa, nướctriều phát huy tác dụng. Mở cửa xả đưa nước triều vào các kênh ở mức độthấp hơn mực nước khống chế, tức là thấp hơn cao độ của vùng thấp nhấtbị ngập nước, rồi đóng cửa xả. Lượng nước được trữ lại sẽ tạo ra sựlệch pha với triều, biến nó thành dòng chảy một chiều ra sông. Khitriều rút, mở cửa xả, nước sẽ theo triều xuống xuôi về hạ lưu.

Vào mùa mưa, chúng ta lại dùng nước mưa để rửa kênh.Thêm nữa, độ ngập nước do mưa dễ dàng xác định được vì đã loại được độngập nước bởi thủy triều và nước thải như đã nêu. Nhờ vậy, chúng ta sẽcó giải pháp xử lý hệ thống  cống tại các vùng ngập do nước mưa gây ra.Điều này tránh được việc đào bới tràn lan, gây tốn kém tiền bạc, áchtắc giao thông và ảnh hưởng đến sinh hoạt của người dân  và môi trườngđô thị bởi các lô cốt dựng lên khắp nơi.

Như vậy, quá trình rửa kênh sẽ diễn ra thường xuyên cảtrong mùa mưa và mùa khô, khiến tình trạng nhiễm bẩn trong các dòngkênh sẽ giảm xuống. Theo thời gian, các dòng kênh sẽ dần xanh trở lại.Một lợi điểm nữa của giải pháp “xây đập ngăn triều và đê bao” là việcthiết kế công trình hoàn toàn “lộ thiên”, minh bạch, rất tiện lợi chocông tác giám sát cũng như vận hành trong dài hạn và nhất là, Việt Namhoàn toàn có thể tự làm được. Đó cũng là một giải pháp để chung sốnghòa bình với sông Sài Gòn  một cách lâu dài và bền vững.

Bạn có ý kiến gì về bài viết “Trị thủy” sông Sài Gòn này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết “Trị thủy” sông Sài Gòn bạn tại đây.