Nhứt Dũng cũng là một trong số những nghệ sĩ  hiện nay còn “bơi” bồng thuần thục và nặng lòng với loại nhạc cụ dân tộc  đang dần dà bị mai một này.

Trong bối cảnh không gian âm nhạc  truyền thống  đang bị thu hẹp, anh vẫn miệt mài phát triển, cách tân những tiết mục độc tấu sử dụng trống bồng, để tiếng bồng gần gũi hơn với cuộc sống  đương đại.

Nghệ sĩ Nhứt Dũng - Tranh: Hoàng Tường

Tham gia giảng dạy ở Trường cao đẳng  Sân khấu  Điện ảnh, lại vừa theo học lớp cao học, thời gian  trong ngày của người nghệ sĩ  - giảng viên - học viên này gần như kín chỗ. Chưa kể, hết giờ ở trường là anh lập tức quay về với Câu lạc bộ  Đờn ca tài tử (Cung Văn hóa Lao động  TP.HCM) nơi anh làm chủ nhiệm gần năm năm nay. Bận rộn như thế nhưng anh vẫn thu xếp dành cho Doanh nhân Sài Gòn  Cuối tuần một cuộc trò chuyện. Anh kể:

- Đưa nhạc lễ lên sân khấu  quốc tế  có công rất lớn của GS.TS. Trần Văn Khê. Giáo sư đã dùng uy tín của mình để mang nhạc lễ xuất ngoại bởi ban đầu, Việt Nam  chỉ định giới thiệu  đến khán giả  ở Torino (Ý) về ca trù cùng hai loại hình đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể là cồng chiêng Tây Nguyên và nhã nhạc cung đình Huế.

Thêm nữa, từ xưa đến nay, loại hình nghệ thuật  này chỉ được dùng trong những đám ma, đám đình, chứ đâu ai nghĩ sẽ có lúc nhạc lễ được đưa lên cả sân khấu  hoành tráng cho người nước ngoài  xem.

* Nhạc lễ được công chúng nước ngoài  đón nhận như thế nào, thưa anh?

- Phần nhạc lễ trong chương trình  lần đó được tôi phụ trách và lên ý tưởng, gồm ba bài nhạc lễ sử dụng đầy đủ bộ nhạc cụ ngũ hành gồm: Kim (những nhạc cụ bằng kim khí) - Mộc (cặp trống) - Thủy (kèn trung, kèn tiểu, kèn thau) - Hỏa (cò dương, cò lòn, đàn gáo, đàn líu) - Thổ (trống bồng, có bầu cộng hưởng được làm bằng đất). Trong đó, trống bồng là một nhạc cụ rất độc đáo và tuyệt vời trong kho tàng âm nhạc  truyền thống  của dân tộc  mà ngày nay ít ban nhạc lễ nào còn giữ được đúng bài bản.

Tại Festival  Torino Settembre Musica, khán phòng im lặng như tờ khi thưởng thức phần trình diễn “lần đầu tiên xuất ngoại” của dàn nhạc lễ Việt Nam  và vỗ tay không dứt khi tiết mục kết thúc.

Một lần khác ở hội trường  UNESCO (Pháp), dàn nhạc dân tộc  nước ta đến biểu diễn  theo lời mời của Hội người Việt  Nam tại đây. Tiết mục cách tân phần trống (Bộ gõ) mà tôi biến tấu theo điệu Lý ngựa ô vốn là một tiết mục góp vui trong khi chờ đợi các nghệ sĩ  chuẩn bị cho phần trình diễn kế tiếp, không ngờ lại được hơn 2.000 khán giả  tại đó nồng nhiệt đón nhận và họ cứ đinh ninh rằng đó chính là tiết mục “đinh” nhất trong buổi diễn.

* Chuông ta mang đánh ở xứ người tiếng vang rất lớn nhưng ở trong nước, thân phận của âm nhạc  dân tộc, trong đó có nhạc lễ, lại rất hẩm hiu?

- Thực tế là hiện nay không còn địa điểm, sân khấu  nào đồng ý tổ chức những chương trình  như vậy vì kén khán giả, lại không có tài trợ. Suy cho cùng cũng là bài toán kinh tế. Việc Đài truyền hình  và Trường đại học  Bình Dương  trước đây mời GS.TS. Trần Văn Khê  nói chuyện về âm nhạc  dân tộc, giúp cho sinh viên, giới trẻ  tỉnh Bình Dương  tiếp cận gần hơn với các loại hình nghệ thuật  cổ truyền của dân tộc  cũng là nhờ có các nhà tài trợ. Dứt tài trợ thì chương trình  cũng ngừng phát sóng.

Thêm nữa, những nghệ sĩ  tài năng mỗi ngày một lớntuổi, rơi rụng dần. Nhiều đồng nghiệp của tôi đã bỏ nghề, tìm kế khácmưu sinh… trong khi đội ngũ kế cận thiếu hụt trầm trọng. Hiện nay khôngcòn trường lớp đào tạo  bài bản nhạc lễ. Có vẻ như nghệ thuật truyềnthống đã lỗi thời nên học sinh  sau khi tốt nghiệp tú tài có mấy ai chịuthi vào các ngành học về âm nhạc  dân tộc  nữa đâu.

Một thực trạng đáng buồn khác là nhiều sinh viên  dotôi giảng dạy ở khoa Diễn viên cải lương (Trường cao đẳng  Sân khấu  Điệnảnh) phải chấp nhận đi hát  show ở các quán nghệ sĩ. Một phần cũng vìmưu sinh, phần khác vì các em không có sân khấu  đàng hoàng để biểudiễn. Hát ở những tụ điểm như vậy lâu dài sẽ khiến các em dễ dãi, khôngtiến xa cũng như không được dịp trau chuốt bản lĩnh nghề nghiệp củamình. Nhìn học trò đi hát  ở quán mà những người làm thầy như tôi đềumuốn rớt nước mắt.

* Cứ theo đà này, có lẽ cũng không còn lâu nữa nhạc lễ sẽ “tuyệt chủng”?

- Tôi nghĩ âm nhạc  cổ truyền sẽ không mất, vì đó làngôn ngữ, là tiếng nói của dân tộc. Chí ít nhạc lễ vẫn sẽ còn tồn tạitrong những sinh hoạt tâm linh của người Việt. Nhưng đúng là không giansống của nhạc lễ nói riêng và âm nhạc  dân tộc  nói chung đang bị thu hẹpdần.

Điều tôi rất lo lắng  là khi những bậc trưởng bối quađời, không biết  ai đủ tâm huyết, năng lực  để giới thiệu  cái hay, cáiđẹp của âm nhạc  cổ truyền cho những thế hệ đi sau. Nếu không hiểu thìgiới trẻ làm sao thích, làm sao có ý thức giữ gìn? Sở dĩ nhạc lễ đượcđón nhận nồng nhiệt ở nước ngoài  là nhờ GS.TS. Trần Văn Khê  trước mỗitiết mục biểu diễn  đều có diễn giải xuất xứ, ý nghĩa của từng loại hìnhâm nhạc dân tộc  cho khán giả  nước ngoài  hiểu hơn về văn hóa cổ truyềncủa Việt Nam.

Ngày xưa, lúc tôi vừa bảy, tám tuổi, chính nhờ thầyKhê thường đến nhà đàm đạo với cha tôi (tức nghệ nhân Tám Nhứt) mà tôimới có được niềm say mê âm nhạc  dân tộc  thông qua những lần nghe thầynói chuyện. Đó cũng là nền tảng giúp tôi theo đuổi nghiệp nhạc lễ vàgắn bó với trống bồng cho đến ngày hôm nay.

* Được biết bồng là loại nhạc cụ rất khó chơi vàhiện nay còn rất ít người sử dụng  đúng bài bản. Anh đã học cách bơibồng từ bao giờ?

- Gia đình  tôi có truyền thống  chơi nhạc lễ, đến tôilà đời thứ tư  tiếp nối. Năm 13 tuổi, tôi chính thức theo học nhạc lễ vàmay mắn được thừa hưởng từ cha tôi, một nghệ nhân bơi bồng nổi tiếngmiệt Cần Đước, Long An. Năm nay đã 86 tuổi nhưng cụ vỗ bồng vẫn rấtnhuyễn. Đúng là bơi bồng rất khó, không phải cứ vỗ mạnh là kêu. Lực bàntay tác động vô bồng phải có nhu - có cương, linh hoạt, uyển chuyển thìmới tạo ra được âm thanh.

Hồi nhỏ, nhiều lúc tôi bầm tím cả hai tay để tập luyệncho bằng được độ nảy cần thiết của tay khi bơi bồng. Đó là một trongnhững nguyên nhân  khiến ít người chơi được nhạc cụ đòi hỏi phải khổluyện công phu này. Thêm nữa, bồng chỉ có vài ba bài bản nên rất khólưu truyền cũng như khó chinh phục  đối tượng tiếp nhận.

* Xin anh cắt nghĩa rõ hơn vì sao gọi là bơi bồng, mà không phải vỗ bồng hay gõ bồng?

- Đây là từ dùng của ông cha từ xưa để chỉ cách sửdụng trống bồng. Sở dĩ gọi là bơi bồng vì khi tác động vào mặt trống,hai bàn tay  phải đưa đẩy uyển chuyển, nhịp nhàng hệt như lúc đang bơilội. Bàn tay  của người nghệ sĩ  bơi bồng rất quan trọng, chính nhờ sựkhéo léo, lúc mềm mại, lúc dứt khoát mà tiếng bồng đạt đến độ tinh tế,truyền cảm cho người nghe.

* Vậy hiện nay, ở nơi đâu còn giữ đúng bài bản của trống bồng nói riêng và nhạc lễ nói chung?

- Hiện giờ, chỉ còn một số vùng ở Cần Đước và Tây Ninhcòn giữ được bài bản. Mặc dù là một trong năm nhạc cụ bắt buộc phải cótrong bộ ngũ hành của nhạc lễ nhưng bồng đang dần bị mai một, thậm chínhiều ban nhạc lễ còn không biết  đó là loại nhạc cụ gì.

Tuy nhiên, nhạc lễ vẫn còn được dùng trong những dịplễ hội, cúng kiếng ở đình chùa - diễn ra nhiều nhất vào tháng Bảy vàtháng Giêng. Nhạc lễ phải bao gồm cả nhạc và lễ - nhạc để hòa, lễ đểvận hành. Nhạc hòa giữa âm và dương, giữa người còn sống và người đãkhuất, giữa con người  và con người  với nhau.

Lễ gồm có những nghi thức như dâng rượu, dâng trà,dâng hương… diễn ra trong tiếng nhạc làm nền. Mà cũng chỉ có nhữngđình, chùa mới giữ đúng bài bản của nhạc lễ, chứ như đám ma bây giờkhông còn giữ đúng gốc nhạc lễ cổ truyền nữa rồi.

* Thế nào mới là đúng gốc nhạc lễ, thưa anh?

- Nhạc lễ đám ma trước đây phải nỉ non réo rắt, theođúng bài bản còn có cả những nghi lễ vận hành theo nền nhạc, nhưng giờkhông còn nữa mà chỉ thấy nhạc sống ầm ĩ như hội chợ. Nhạc cụ sử dụnglai căng, bỏ đi mất bộ kéo (đàn cò) và thay bằng bộ khảy (đàn kìm, đàntranh), thậm chí trong dàn nhạc lễ đám tang còn có cả đàn organ nữa.

Dường như xã hội  hiện đại đã thu hẹp đất dụng võ củaanh em nghệ sĩ  nên dần dà nhạc lễ đúng gốc không còn được trọng dụng.Thêm nữa vì các kỳ cúng kiếng ở đình chùa vài tháng mới có một lần,trong khi chơi nhạc ở đám ma kiếm được nhiều tiền hơn, vả lại dù có saisót, lệch nhịp cũng không ai phàn nàn.

Thế nên vì miếng cơm manh áo, các nghệ sĩ  đã pháttriển nhạc lễ một cách lệch lạc, biến tấu theo kiểu nhạc đám ma xôm tụđể vừa lòng gia chủ. Từ đó dẫn đến một thực trạng là còn rất ít ngườichịu học bài bản nhạc lễ và loại hình âm nhạc  dân tộc  này dần dà bị maimột.

* Tình trạng chung ấy đâu chỉ có riêng nhạc lễ mà cả cải lương, hát bội cũng thế, đúng không anh?

- Xã hội  hiện đại chuộng pop rock, nhảy đầm là nhiềuchứ nhạc tài tử, cải lương chỉ chiếm một bộ phận công chúng nhỏ và gócnhỏ ấy lại ngày càng bị thu hẹp dần. Như cải lương một thời từng đượccông chúng miền Nam mến mộ nhưng đến giờ cũng qua thời vàng son rồi.

Nhìn các em học trò mình dạy sau ba, bốn năm với biếtbao công sức, tâm huyết của thầy cô, tiền của cha mẹ,… vậy mà tốtnghiệp xong, mấy em chỉ có thể hát ở quán xá chứ không có được một sânkhấu cho đàng hoàng. Cũng phải thông cảm  cho các em. Cả thành phố  nàychỉ còn lại duy nhất sân khấu  Trần Hữu Trang nhưng nơi đó chỉ tổ chứcliveshow cho các nghệ sĩ  đã thành danh.

Nghĩ vậy, tôi nhận lời mời của Ban giám đốc  Cung Vănhóa Lao động  TP.HCM, đứng ra gầy dựng Câu lạc bộ  đờn, ca Tài tử - Cảilương nhằm tạo ra sân chơi cho các em sinh viên  mới ra trường và cácthành viên yêu thích nghệ thuật đờn, ca Tài tử - Cải lương có dịp rènluyện nghề nghiệp.

Cứ mỗi quý, câu lạc bộ  tổ chức những chương trình  biểudiễn, tạo điều kiện cho các em học viên thỏa sức với đam mê sân khấu,biết đâu lọt vào mắt xanh của các đoàn ca múa nhạc thì tương lai có thểsáng sủa hơn. Cũng mừng là mỗi buổi diễn đều phát hết 200 vé mời và cóthêm những khán giả  tự do đến coi khá đông.

* Không bán vé thì anh lấy đâu nguồn thu để bù chi?

- Từ khi thành lập câu lạc bộ, tôi đã ý thức rõ đâykhông phải là nơi kiếm tiền  mà là nơi để các em đến sinh hoạt, biểudiễn, giao lưu… Tôi chưa bao giờ nghĩ đến việc kinh doanh  trên danhnghĩa các hoạt động  của câu lạc bộ  vì xác định rõ mình đang làm nghệthuật. Với tôi, sống để làm nghệ thuật chứ không làm nghệ thuật để sống.

Thú thật là nhiều khi tự tôi phải bỏ tiền túi để thuêquần áo cho các em diễn, chủ yếu vì lòng đam mê và thương học trò thôi.Ngoài ra, hoạt động  của câu lạc bộ  được giúp sức hỗ trợ của Ban giámđốc, Phòng nghệ thuật Cung Văn hóa và các mạnh thường quân. Đến nay tôiđã duy trì câu lạc bộ  gần năm năm với hơn 11 khóa và chính các em họcviên của khóa này sẽ kế thừa, tiếp nối hoạt động  từ khóa  trước.

* “Ăn cơm nhà, vác tù và hàng tổng” như thế, liệu gia đình  anh có phản đối?

- Vợ tôi là một nghệ sĩ  tài tử cải lương và cũng đanggiảng dạy tại Trường cao đẳng  Sân khấu  Điện ảnh. Hai vợ chồng cùng nghềnên hiểu và cảm thông cho nhau. Tôi nghĩ rằng câu lạc bộ  là sân chơi domình tạo ra, là niềm vui của bản thân  nên vẫn cố gắng  để duy trì phongtrào. Hơn nữa, đây cũng là cơ hội để tôi phát hiện, bồi dưỡng những emcó năng khiếu và yêu thích âm nhạc  dân tộc.

Thực tế, tôi đã có những học viên ở câu lạc bộ  trởthành sinh viên  chính quy của Trường cao đẳng  Sân khấu  Điện ảnh. Các emthật sự có năng khiếu để phát triển nghề nghiệp lâu dài nên cần đượchọc tập bài bản để kế thừa lớp nghệ sĩ  đi trước và thay mình quản lýcâu lạc bộ sau này.

Quan trọng hơn cả, câu lạc bộ  còn là nơi tôi có thể“thả ga” thử nghiệm  những cách tân, sáng tạo. Khi đứng trên bục giảng ởtrường lớp chính quy, tôi phải truyền dạy cho các em theo đúng giáotrình, chứ không thể chủ quan dựa vào các sáng tạo của mình. Nhưng đếnvới câu lạc bộ, tôi được dịp phát triển thêm những bài bản bơi bồng mớicách tân từ những điệu thức bồng ba, bồng tư truyền thống  và cố gắnggiữ lại tính dân tộc  để không bị lai căng.

Mặc dù tôi biết các cụ ngày xưa nếu nghe những bài bản bộ gõ cách tân như Lý ngựa ô, Ngẫu hứng trống bồng…sẽ phê phán, nhưng nếu cứ bảo thủ thì không thể bảo tồn và phát triểnâm nhạc dân tộc  trong dòng chảy văn hóa hội nhập ngày nay. Chi bằng cứđưa ra cho quần chúng thẩm định sự phát triển ấy có phù hợp không, cóthể tồn tại không hay chỉ như một trào lưu nhất thời.

* Gia đình  anh vốn có truyền thống  nghệ thuật, vậy anh có hướng con mình theo nghiệp của cha mẹ?

- Thú thật là không. Cảm nhận của tôi ngày xưa đã khácthời đại bây giờ. Lối sống cha mẹ đặt đâu con ngồi đó không còn phùhợp, lỡ con mình không đam mê như mình thì làm sao nỡ ép uổng. Khi concái vừa học xong cấp 3, tôi đã hỏi ngay “Giờ con muốn gì?” để cho contôi quyết định  và tự có trách nhiệm về con đường  lựa chọn của mình.Không như hồi xưa, ông nội không cho theo học nhạc lễ, rồi khi ông mấtđi, cha tôi lại hướng tôi vào con đường  đó, nhưng dẫu sao cũng là vìtôi có đam mê, còn xã hội  bây giờ khác rồi!

Giả như âm nhạc  truyền thống  vẫn còn ở thời kỳ vàngson thì tình thế đã khác vì con mình sẽ thích nghề nghiệp của bố mẹlàm. Nếu nhìn thấy bố mẹ nghệ sĩ  hằng ngày đi diễn, được trọng vọng thìchắc hẳn con mình sẽ tự động đi theo mà không cần thúc ép, như chínhtôi ngày xưa từng rất thích nghiệp của cha nên mới học theo. Còn thờibây giờ, đâu phải lúc nào cũng có chương trình  hay sân khấu  để biểudiễn, con cái nhìn thấy bố mẹ mình khổ thế thì làm sao thích thú mà dámtheo đuổi.

* Vậy những tâm huyết với nghề anh sẽ truyền lạicho ai để duy trì bộ môn nhạc lễ nói chung và cách bơi bồng gia truyềncủa gia đình  nói riêng?

- Tôi được may mắn giảng dạy bên trường sân khấu  về âmnhạc trong cải lương, nên thỉnh thoảng cũng lồng vào kiến thức  về nhạclễ để các em sinh viên  hiểu hơn về loại hình văn hóa này. Dù vậy, sinhviên các ngành này cũng ít lắm, không đông đúc như bên ngành diễn viênđiện ảnh, kịch nói hay đạo diễn. Thế nên đến giờ tôi vẫn chưa tìm đượchọc trò ưng ý để truyền nghề và kế thừa bộ môn nhạc lễ mà mình tâmhuyết.

Trong khi các lớp dạy khiêu vũ lúc nào cũng có từ 50 -60 học viên đăng ký thì các lớp học về âm nhạc  cổ truyền càng vắng vẻ,thưa thớt. Bên Cung Văn hóa Lao động  vừa mở lớp nhảy rap đã phải trànra cả sân tập bởi trong phòng không chứa đủ. Thị hiếu đã khác xưa và ítai còn quan tâm  đến bộ môn nghệ thuật đã lỗi thời này.

Ngày xưa, học trò nghe ở đâu có thầy dạy nhạc lễ, đờnca tài tử - cải lương nổi tiếng là tìm đến tầm sư học đạo, còn bây giờthầy phải đi tìm trò để mong có người thay mình gìn giữ, kế tục nghệthuật truyền thống. Đến chính bản thân  tôi vẫn đang đốt đuốc đi tìm họctrò mà tìm hoài vẫn chưa ra người có thể kế thừa vốn quý của âm nhạcdân tộc, mà trước mắt là cách sử dụng trống bồng đang dần bị mai một.

* Xin cảm ơn anh về những chia sẻ  cũng như nỗi băn khoăn chính đáng dành cho âm nhạc  dân tộc.

Bạn có ý kiến gì về bài viết Nghệ sĩ Nhứt Dũng: sống để làm nghệ thuật chứ không làm nghệ thuật để sống này? Hãy gởi suy nghĩ, bình luận, đánh giá, lời khuyên ... của bạn về bài viết Nghệ sĩ Nhứt Dũng: sống để làm nghệ thuật chứ không làm nghệ thuật để sống bạn tại đây.